chat
ελληνική μουσική
online 212·193.732 μέλη

 Από τους αρχαίους Ελληνικούς  τρόπους, στις κλίμακες της Δυτικής μουσικής και της τζαζ.    





Μουσικοί «Tρόποι»

προφίλΓράφει ο Κώστας Παναγόπουλος (costaspanag)19 άρθρα στο MusicHeaven
Γεννήθηκα στη Μερόπη Μεσσηνίας. Με τη μουσική ασχολούμαι ερασιτεχνικά, χωρίς επιδίωξη πτυχίων ή δεξιοτεχνίας. Ψάχνω, ερευνώ και ενδιαφέρομαι για θέματα μουσικής θεωρίας, μουσικολογίας και λαικής παράδοσης.Το ενδιαφέρον μου για τη μουσική εκ...
Τετάρτη 12 Σεπτεμβρίου 2012

Οι περισσότερες κλίμακες που χρησιμοποιούνται στη τζαζ έχουν αρχαία ελληνικά ονόματα (frygian, dorian κ.λ.π.). Προέρχονται από τους «εκκλησιαστικούς» τρόπους, που, όπως θα δούμε, «μπέρδεψαν» τα ονόματα των αρχαίων Ελληνικών τρόπων.

Όταν πριν αρκετά χρόνια άκουσα ότι «οι μαύροι τζαζίστες στην Αμερική έχουν άλλες κλίμακες, που δεν τις έχουμε εμείς», παρατήρησα πως τα ονόματα αυτών των κλιμάκων της τζαζ  ήταν ίδια με των ομώνυμων αρχαίων ελληνικών τρόπων. Όμως δεν ταίριαζαν με  αυτούς.

Άρχισα λοιπόν, σαν ερασιτέχνης  με ενδιαφέρον για τη μουσική θεωρία, μουσικολογία κλπ,  μια προσωπική έρευνα, κριτική μελέτη και αναζήτηση, για να δω και να καταλάβω τί ακριβώς συμβαίνει.

Κάποια  επιλεγμένα συμπεράσματα από τις λεπτομερείς σχετικές σημειώσεις  μου, σκέφτηκα ότι θα άξιζε να τα μοιραστώ εδώ με άλλους ενδιαφερόμενους ερασιτέχνες.

Οι ειδικοί ας δείξουν κατανόηση και ας συμβάλουν με διορθώσεις και παρατηρήσεις.

Κλίμακες και τρόποι

 Στη δυτική μουσική ορολογία,  κλίμακα είναι μία σειρά από διαδοχικές νότες (βαθμίδες-σκαλοπάτια-), που κανονικά θεωρούνται με  ανιούσα φορά ύψους, από τη χαμηλότερη (τονική) βαθμίδα προς την υψηλότερη.  Φυσικά υπάρχουν και οι κατιούσες.

 Η τονικότητα της κλίμακας καθορίζεται από το όνομα της νότας της τονικής  βαθμίδας και από τον τρόπο (μείζονα ή ελάσσονα), τον οποίο ακολουθεί ο σχηματισμός της (πχ Do μείζων).

 Στο συγκερασμένο δυτικό σύστημα η οκτάβα χωρίζεται σε 12 ίσα ημιτόνια, που είναι το μικρότερο  διάστημα  μεταξύ δύο φθόγγων.

 Ο τρόπος δηλώνει τον τύπο (καλούπι) σχηματισμού της  κλίμακας (διαδοχής τόνων και ημιτονίων) και είναι ανεξάρτητος από την τονικότητα. Άλλο κλίμακα λοιπόν και άλλο τρόπος.

 Στις πολύ πρωτόγονες κοινωνίες,  οι μελωδίες  ακολουθούσαν δίφθογγες ή τρίφθογγες κλίμακες. Αργότερα άρχισαν να χρησιμοποιούνται πεντάφθογγες («πεντατονικές» -ο  τόνος  εδώ με την έννοια του φθόγγου-). Ο όρος “pentatonic” (πεντατονική) είναι ελληνικός.

Η ανεύρεση νεολιθικής φλογέρας  (αυλού) με 5 οπές, του 5300 πΧ , από οστούν ποδιού πουλιού στο Δισπηλιό της Καστοριάς από τον αρχαιολόγο καθηγητή Γ. Χουρμουζιάδη (το αρχαιότερο εύρημα αυλού στον ευρωπαικό χώρο!)  απέδειξε ότι οι μακρινοί πρόγονοί μας χρησιμοποιούσαν εδώ και 7500 χρόνια πεντατονικές κλίμακες, που παρόμοιες ακολουθούν τα παραδοσιακά Ηπειρώτικα τραγούδια.

Μέχρι το 500 π.Χ. υπερίσχυαν οι  πεντατονικές κλίμακες .

 Οι επτάφθογγες κλίμακες, που είναι οι συνηθέστερες,  εμφανίστηκαν το 1500 π.Χ. και επικράτησαν μετά το 500 π.Χ.

Αποτελούνται από 8 φθόγγους με 7 διαφορετικά ονόματα,  σε διάστημα μιάς οκτάβας.

 Ο διαχωρισμός της κλίμακας  σε 7 φθόγγους έγινε από τους Έλληνες (τον Πυθαγόρα τον Σάμιο, 580-490 π.Χ.). Οι 7 φθόγγοι αντιστοιχούσαν στα 7 τότε γνωστά ουράνια σώματα.

 Αρχαίοι ελληνικοί τρόποι

 Το αρχαίο ελληνικό μουσικό σύστημα  ήταν  πολυσύνθετο, με πολλές παραλλαγές ανάμεσα στις διάφορες ελληνικές φυλές και συνεχή εξέλιξη επί 1000 χρόνια.   

Ήδη πριν τον 5ο αιώνα  π.Χ. είχε μεγάλη ακμή, ενώ  τον 4ο αιώνα π.Χ. είχε φτάσει στην πλήρη του ανάπτυξη.

Τετράχορδα

Βάση και δομικό στοιχείο του σχηματισμού των  τρόπων ήταν τα τετράχορδα (όρος που καθιέρωσε πρώτος ο Πυθαγόρας).

 Το τετράχορδο ήταν κατιούσα σειρά  από 4 φθόγγους (χορδές), με προοδευτικά μειούμενο ύψος. Πρόκειται για την 4χορδη λύρα, το κύριο μουσικό όργανο των Ελλήνων  κατά τους μυθικούς χρόνους (1500-1000 π.Χ).

 Οι 2 ακραίοι φθόγγοι του  τετράχορδου παραμένουν σταθεροί («εστώτες» ή «μένοντες») και στα 3 «γένη» (διατονικό, χρωματικό και εναρμόνιο) και σχηματίζουν μεταξύ τους κατιόν διάστημα 4ης καθαρής (5 ημιτόνια, πχ. La-Mi).

 Οι 2 ενδιάμεσοι φθόγγοι είναι κινητοί («κινούμενοι») και η θέση τους, που  διέπεται από αυστηρούς κανόνες, καθορίζει το είδος  και το γένος του τετράχορδου.

 Στο διατονικό γένος το τετράχορδο έχει και διαστήματα τόνου (Τ). Στο χρωματικό έχει μόνο ημιτόνια (Η) και τριημιτόνια (3 Η). Το εναρμόνιο είχε  ένα δίτονο (2Τ) διάστημα και 2 διαστήματα ¼ του τόνου. Δεν έχει  γιαυτό  αντιστοιχία στη  Δυτική μουσική, που έχει μικρότερο διάστημα το ημιτόνιο. 

 Τα 3 γένη διακρίνονταν και σε λεπτότερες αποχρώσεις (χρόες). Που δείχνουν τη μεγάλη διαστηματική ευαισθησία των αρχαίων Ελλήνων, σε αντίθεση με το «χονδροειδές»  συγκερασμένο σύστημα των 12 ημιτονίων.

 Στο διατονικό γένος  υπήρχαν  3 τρόποι κουρδίσματος της λύρας,  διαφορετικοί σε κάθε Ελληνική φυλή (Δωριείς, Φρύγες, Λύδιοι). Έτσι προέκυψαν 3 διαφορετικά 4χορδα, με διαφορετική κατιούσα σειρά διαδοχής των 2 τόνων (Τ) και του ενός ημιτονίου (Η):

 Δώριο (ή δωρικό). Το ημιτόνιο βρίσκεται στη βάση του 4χορδου (Τ-Τ-Η). πχ. Μι Re Do Si  ή La Sol Fa Mi.

Φρύγιο (ή φρυγικό).Το ημιτόνιο στη μέση του 4χορδου.(Τ-Η-Τ)  πχ. Re Do Si La  ή Sol Fa Mi Re.

Λύδιο (ή λυδικό). Το ημιτόνιο  στην κορυφή του 4χορδου.(Η-Τ-Τ)  πχ. Do Si La Sol ή Fa Mi Re Do.

 Οι κλίμακες (τρόποι) θεωρούνταν πάντα  με κατιούσα φορά (κατιούσες). Και αυτό διότι θεωρείτο ότι είχαν θεία προέλευση.

 Κάθε τρόπος σχηματιζόταν ενώνοντας 2 όμοια τετράχορδα, ένα οξύ και ένα βαρύ, είτε με έναν  κοινό και στα 2 φθόγγο (συναφή). ή με ένα διαζευκτικό τόνο.

 Τα διαστήματα μεταξύ των διαδοχικών φθόγγων καθόριζαν τον τρόπο σχηματισμού της κλίμακας.

 Οι τρόποι λέγονταν και «συστήματα» ή «αρμονίες». Ο τρόπος δήλωνε και τον τρόπο κουρδίσματος των χορδών  της λύρας.

 Οι τρόποι είχαν και κυριολεκτικά «ψυχαγωγικό» (ηθικό και παιδευτικό) χαρακτήρα. Ο κάθε  τρόπος συνοδευόταν από σύστημα κανόνων και εξέφραζε ορισμένη  διαφορετική αντίληψη και ψυχική κατάσταση –ύφος και ήθος-).

 Το τονικό ύψος των τρόπων δεν χρειαζόταν να είναι  απόλυτα καθορισμένο, όπως στις κλίμακες της  Δυτικής μουσικής. Περισσότερο ενδιέφερε η διαδοχή των διαστημάτων.

 Τα ονόματα των τρόπων  αντιστοιχούσαν σε ονόματα ελληνικών φυλών : (Δώριος-Δωρική φυλή, Φρύγιος-Φρυγική φυλή, Λύδιος-Λυδική φυλή).

 Οι πρώτες  κλίμακες  (τρόποι) ήταν διατονικές.  Αργότερα προστέθηκαν οι χρωματικές και οι εναρμόνιες, συμπληρώνοντας τα  τρία «γένη»: διατονικό, χρωματικό και εναρμόνιο.

 Στο διατονικό γένος υπήρχαν  8 τρόποι, 4 κύριοι και 4 πλάγιοι. Αρχικά οι 3+3 πρώτοι,  ενώ οι 4οι  (μιξολύδιος και  υπομιξολύδιος) προστέθηκαν μετά. 

 (Η αντιστοιχία με τα ονόματα των φθόγγων και τα διαστήματα του Δυτικού συγκερασμένου μουσικού συστήματος είναι μόνο ενδεικτική).

 4 Κύριοι:

Δώριος, π.χ.  Mi Re Do Si La Sol Fa Mi   (T-T-H-T-T-T-H)

Φρύγιος  Re Do Si La Sol Fa Mi Re  (T-H-T-T-T-H-T)

Λύδιος   Do Si La Sol Fa Mi Re Do  (H-T-T-T-H-TT)

Μιξολύδιος (ή υπερδώριος) Si  La Sol Fa Mi Re Do Si  (T-T-T-H-T-T-H)

 4 Πλάγιοι :

Κάθε κύριος τρόπος είχε και έναν αντίστοιχο πλάγιο (παράγωγο), που άρχιζε από τη μεσαία  του βαθμίδα –κορυφή του βαρέος τετραχόρδου = μία πέμπτη κάτω από την κορυφή του οξέος) και είχε το όνομα του αντίστοιχου κύριου με το πρόθεμα «υπο-».

Οι πλάγιοι σχηματίστηκαν από τους κύριους  με προσθήκη ενός ακόμη βαρύτερου 4χορδου, συνημμένου με κοινό φθόγγο (συναφή).

 Υποδώριος  (ή Αιόλιος), π.χ.  La Sol Fa Mi Re Do Si La  (Τ-Τ-Η-Τ-Τ-Η-Τ)

Υποφρύγιος (ή Ιώνιος)  Sol Fa Mi Re Do Si La Sol  (Τ-Η-Τ-Τ-Η-Τ-Τ)

Υπολύδιος  Fa Mi Re Do Si La Sol Fa  ( Η-Τ-Τ-Η-Τ-Τ-Τ)

Υπομιξολύδιος  Mi Re Do Si La Sol Fa Mi  (Τ-Τ-Η-Τ-Τ-Τ-Η) .

 Ο Δώριος τρόπος  (ή Δωρική αρμονία), ο αρχαιότερος και κυριότερος τρόπος, αποτέλεσε τον πυρήνα από τον οποίο ξετυλίχτηκε όλο το σύστημα των αρχαίων ελληνικών τρόπων. Έχει άμεση σχέση με την πεντατονική κλίμακα, που προηγήθηκε. Ο χαρακτήρας του ήταν «μεγαλοπρεπής, ήρεμος, πολεμικός, αυστηρός, σεμνός» και εξέφραζε τις υψηλότερες ηθικές αξίες.

 Ο Πλάτων τον χαρακτήριζε σαν τον μόνο παιδευτικό τρόπο και θεωρείτο ο κατ’εξοχήν ελληνικός τρόπος. Εσφαλμένα θεωρήθηκε σαν «ο μόνος» ελληνικός τρόπος αφού οι άλλοι λαοί (Φρύγες, Λύδιοι, Ίωνες, Αιολοί  κλπ) ήταν κι αυτοί ελληνικά φύλα, απλωμένα στη Μ. Ασία, που τότε ήταν η μεγάλη Ελλάδα.

Ο Φρύγιος  ήταν ο κατ’ εξοχήν Διονυσιακός τρόπος, με όργανο τον αυλό. Θεωρείτο «μεθυστικός, ενθουσιώδης, βίαια ερεθιστικός και διεγερτικός, συναισθηματικός, βακχικός».

Ο Λύδιος  ήταν «απλός, γλυκός, απαλός, χαιδευτικός». Απορρίπτεται από τον Πλάτωνα ως «νωθρός και χαλαρός».

Ο μιξολυδιος ή υπερδώριος προστέθηκε αργότερα και σχηματίστηκε με ένωση 2 όμοιων Δωρικών 4χόρδων, αλλά χωρίς διαζευκτικό τόνο (με συναφή). Θεωρείτο «ταπεινός, μαλακός, κατανυκτικός, κατάλληλος για έκφραση λύπης, θρήνου, προσευχής, ικεσίας, παθητικός, παραπονιάρικος».

Ο υποδώριος ήταν η αρχαία ελληνική «ελάσσων κλίμαξ». «Καμαρωτός και υπερήφανος, ελεύθερος, ευθύς και καρτερικός». Το μεγαλοπρεπές του ύφος δεν μπορεί να εκφρασθεί με το διαφορετικό, θλιμμένο, πένθιμο και «θηλυπρεπές» ύφος του ελάσσονα τρόπου της Δυτικής μουσικής.

 Ο υποφρύγιος ήταν «νηφάλιος και γλαφυρός».

 Ο υπολύδιος ήταν «ηδονικός, απαλός, θλιβερός, ανδροπρεπής».

 Ο υπομιξολύδιος ήταν ίδιος με τον Δώριο, αλλά 1 οκτάβα χαμηλότερος. Προστέθηκε τελικά, για να υπάρξει και 8ος τρόπος.

 Στους κύριους τρόπους  η σύνδεση των 2  τετράχορδων  γινόταν με διαζευκτικό τόνο. Στους πλάγιους  η βάση του οξέος 4χορδου γινόταν κορυφή του βαρέος και τα 2 «συνημμένα» 4χορδα είχαν 1 κοινό φθόγγο, που ονόμαζαν «συναφή».

 Ο σχηματισμός της 7 φθογγης αυτής κλίμακας οφειλόταν στην επτάχορδη λύρα («του Ερμή»), που  δήλωνε το αρχαιότερο ελληνικό «σύστημα».

 Κατά την παράδοση, ο Ερμής ένωσε 2 Δωρικά 4χορδα με έναν φθόγγο, κοινό και στα 2, που τον ονόμασαν «συναφή» και σχημάτισε έτσι την 7χορδη λύρα.

 Ο Πυθαγόρας ένωσε 2 όμοια Δωρικά τετράχορδα,  όχι με συναφή, όπως στην 7χορδη λύρα του Ερμή, αλλά με προσθήκη ενός διαζευκτικού τόνου. Για να συμπληρωθεί ο 8ος φθόγγος, πρόσθεσε στη βάση του βαρέος 4χρδου 1 ακόμα φθόγγο (χορδή),  που τον ονόμασε προσλαμβανόμενο. Έτσι σχημάτισε 8 φθογγη κλίμακα, με 7 διαστήματα.

Η 8χορδη αυτή κατιούσα διαδοχή διαστημάτων, που καθιερώθηκε από τον Πυθαγόρα, ονομάστηκε  Δωρική διαπασών ή Δώριος τρόπος

Η επινόηση του τετράχορδου  και του οκτάχορρδου από τον Πυθαγόρα αποτέλεσε την επαναστατική αφετηρία ολόκληρης της ακόλουθης μουσικής δημιουργίας Ανατολής και Δύσης.

 Το λάθος

 Όμως οι θεωρητικοί της Δυτικής μουσικής, αγνοώντας ή παραβλέποντας το σημαντικό γεγονός ότι οι αρχαίες  ελληνικές κλίμακες  ήταν πάντα κατιούσες, έκαναν το λάθος  να  ονομάσουν εσφαλμένα  σαν «Πυθαγόρεια κλίμακα» την μείζονα κλίμακα.  Που ναι μεν έχει την ίδια σειρά τόνων και ημιτονίων με τον Δώριο τρόπο (Τ-Τ-Η-Τ-Τ-Τ-Η), αλλά αντίστροφα (στην ανιούσα αντί στην κατιούσα φορά).

 Παρόμοιο λάθος έγινε -όπως θα δούμε- και κατά την μεταφορά των αρχαίων ελληνικών τρόπων στους «εκκλησιαστικούς» τρόπους. Που διατήρησαν μόνο τα  ελληνικά ονόματα  αλλά  «μπέρδεψαν» τους  τρόπους.

Εκκλησιαστικοί τρόποι

 Οι τρόποι της  πρωτοχριστιανικής και μεσαιωνικής Δυτικοευρωπαικής μουσικής, που χρησιμοποιούνταν μέχρι και τον 16ο αιώνα.  Λέγονται και Mεσαιωνικοί τρόποι ή Γρηγοριανό χοράλ (choral).

  Όταν το 384 μ.Χ. ο Αμβρόσιος, επίσκοπος Μεδιολάνων (το σημερινό Μιλάνο) «δανείστηκε» κάποιους Ελληνικούς ψαλμούς και τους εισήγαγε στην εκκλησία του σαν «Αμβροσιανό μέλος», δεν φαίνεται να γνώριζε πολλά για την αρχαία ελληνική θεωρία σχηματισμού των τρόπων, αν και ήξερε άριστα ελληνικά.

 Το Αμβροσιανό μέλος, που περιείχε τους πρώτους 4 εκκλησιαστικούς τρόπους,  αποτέλεσε την αφετηρία για την μετέπειτα Δυτική ευρωπαική μουσική.

 Όμως οι εκκλησιαστικοί τρόποι , που ήταν ανιούσες κλίμακες, δεν πήραν σωστά από τους ελληνικούς παρά μόνο τα  ονόματα. Τα οποία  δεν αντιστοιχούσαν στους ομώνυμους αρχαίους ελληνικούς τρόπους.

 Δυστυχώς όμως, αφού επικράτησαν έτσι, το λάθος παγιοποιήθηκε και ίσως δεν θα είχε νόημα πλέον μια προσπάθεια να διορθωθεί.

 Ούτε άλλωστε η επίσημη μουσική μας παιδεία, προσηλωμένη πάντα στη Δυτικοευρωπαική μουσική, φαίνεται να ενδιαφέρθηκε και να ασχολήθηκε ενεργά με το θέμα.

 Για αποφυγή σύγχυσης, θα χρησιμοποιώ εδώ για τους εκκλησιαστικούς τρόπους λατινικά ονόματα και στοιχεία. Π,χ, dorian, frygian αντί δώριος, φρύγιος κλπ.

 Στους εκκλησιαστικύς τρόπους ο Δώριος τρόπος  έγινε frygian , ο φρύγιος  dorian κτλ. Μόνο για τον  υποδώριο (ή αιόλιο) τρόπο διατηρήθηκε η ίδια ονομασία (hypodorian  ή Aeolian).

 Αυτό οφείλεται, όπως είπαμε, στο ότι οι  αρχαίες ελληνικές κατιούσες κλίμακες θεωρήθηκαν λανθασμένα σαν ανιούσες.

 Αντί να αρχίσουν τον Δώριο τρόπο κατεβαίνοντας από το Μi, τον Φρύγιο από το Re, τον Λύδιο από το Do κ.ο.κ.,  όπως είδαμε στος αρχαίους ελληνικούς τρόπους,  άρχισαν αντίστοιχα ... ανεβαίνοντας από το Re,  Μi , Fa κλπ.

 Dorian: π.χ.Re Mi Fa Sol La Si Do Re  (T-H-T-T-T- H-T),

 Frygian : Mi Fa Sol La Si Do Re Mi  (H-T-T-T-H-T-T)

 Lydian: Fa Sol La Si Do Re Mi Fa  (T-T-T-H-T-T-H)

 Mixolydian: Sol La Si Do Re Mi Fa Sol  (T-T-H-T-T-H-T)

 Οι αρχικοί εκκλησιαστικοί τρόποι ήταν 8.

 4 «αυθεντικοί» (ως άνω) και

 4 «πλάγιοι» , κατά 1 τετάρτη χαμηλότεροι αντίστοιχα :

 Hypodorian  π.χ. La Si Do Re Mi Fa Sol La   (T-H-T-T-H-T-T)

 Hypofrygian   Si Do Re Mi Fa Sol La Si   (H-T-T-H-T-T-T)

 Hypolydian   Do Re Mi Fa Sol La Si Do  (T-H-H-T-T-T-H)

 Hypomixolidian   Re Mi Fa Sol La Si Do Re  (T-H-T-T-T-H-T)

 Οι 4 πλάγιοι προστέθηκαν πολύ αργότερα, τον 6o αιώνα μ.Χ., από τον πάπα  της Ρώμης Γρηγόριο.  Ο οποίος, όντας  αδυσώπητος πολέμιος  του ο,τιδήποτε  προέρχονταν από τους αρχαίους Έλληνες, απομακρύνθηκε  όσο μπορούσε από το ελληνικό μουσικό σύστημα.

 Το «Γρηγοριανό μέλος» (cantus planus) ήταν κωδικοποίηση όλων των μέχρι τότε θρησκευτικών ύμνων. Διατηρήθηκε για πολλούς αιώνες και άνθισε κατά τον 11ο & 12ο αιώνα.

 Κατά την Αναγέννηση, τoν  16o αιώνα, προστέθηκαν  από τον Γκλαεράνους 4 ακόμα τρόποι, οι

 Aeolian π.χ. La Si Do Re Mi Fa Sol La  (T-H-T-T-H-T-T) &

 Ionian Do Re Mi Fa Sol La Si Do  (T-T-H-T-T-T-H)

 και οι αντίστοιχοι πλάγιοι

 hypoaeolian    Mi Fa Sol La Si Do Re Mi  (H-T-T-T-H-T-T) &

 hypoionian  Sol La Si Do Re Mi Fa Sol  (T-T-H-T-T-H-T)

 Το 1558 προστέθηκαν από τον Τσαρλίνο ο

 Locrian  π.χ.  Si Do Re Mi Fa Sol La Si  (H-T-T- H-T-T-T)  & ο αντίστοιχος πλάγιος

 hypolocrian  Fa Sol La Si Do Re Mi Fa   (T-T-T-H-T-T-H)

 και έτσι το σύνολο των τρόπων έγινε 14 (7 ζεύγη).

 Οι εκκλησιαστικοί τρόποι χρησιμοποιήθηκαν και στην κοσμική  και λαική μουσική κατά τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση («Μεσαιωνικοί» τρόποι). Μέχρι να περιοριστούν τελικά, τον 17ο αιώνα , στο αυστηρό τονικό σύστημα των δύο μόνο τρόπων,  μείζονα και ελάσσονα.

 Ο Aeolian ( hypodorian) και ο Ionian (hypolydian) έγιναν  οι βάσεις των σημερινών, ελασσόνων και μειζόνων αντίστοιχα,  κλιμάκων της Δυτικής μουσικής. Η οποία από όλο το σύστημα των τρόπων μπόρεσε να αφομοιώσει και να  κρατήσει  τελικά μόνον δύο.

 Oι 2 αυτοί τρόποι ήταν δημοφιλείς και χρησιμοποιούνταν και πριν τον 16οαιώνα, που έγιναν επίσημα δεκτοί από την εκκλησία . Η εκκλησία δεν τους χρησιμοποίησε πολύ, διότι θεωρούσε ότι είχαν «κοσμικό χαρακτήρα». Ο Ionian (η κατόπιν μείζων κλίμαξ) μάλιστα αποδοκιμάστηκε από την εκκλησία σαν «ασελγής, φιλήδονος και ακόλαστος!».

 Στη «μοντέρνα» Δυτική τροπική (modal) μουσική και τη τζαζ  οι  εκκλησιαστικοί τρόποι διατηρήθηκαν,  με τα λανθασμένα και μπερδεμένα ονόματα.

Πρόκειται για 8 εκκλησιαστικούς τρόπους ως άνω (Ionian, Dorian, Frygian, Lydian, Mixolydian, Aeolian, Locrian, Hyperlocrian), στις διάφορες τονικότητες (κλίμακες).


Πρόσφατα άρθρα από τον ίδιο
Σχετικά μαθήματα μουσικής
Tags




Γίνε ΣΥΝΤΑΚΤΗΣ

Αν σου αρέσει να γράφεις, έλα στην ομάδα συντακτών του ανεξάρτητου, πολυφωνικού, υγιούς και δημοφιλούς ηλεκτρονικού περιοδικού του MusicHeaven και μοιράσου τις σκέψεις σου με τους πάνω από 4.000 καθημερινούς αναγνώστες του.

Στείλε μια δημοσίευση ή επικοινώνησε μαζί μας για απορίες!


σχόλια (20)

σχολιάστε το παραπάνω άρθρο:


Για να στείλετε σχόλιο πρέπει να είστε μέλος του MusicHeaven. Παρακαλούμε εγγραφείτε ή συνδεθείτε

faidonalkinoos Chat
Φθασμένος
#25335   /   12.09.2012, 10:12   /   Αναφορά

Αναλυτική, διεξοδική, περιγραφική οδήγηση, σε όρους, που έχουν όμορφα κωδικοποιηθεί, προκειμένου να εμπεδωθεί, η θεμετική του κειμένου, ακόμα κι από μη χρήστες κάποιου οργάνου.


Το άρθρο αυτό, όπως και άλλα του ιδιίου του costaspanag, αλλά και άλλων συγγραφέων, που έχουν αφήσει το στίγμα τους στο ηλεκτρονικό περιοδικό του Μ/Η, μάλλον θα πρέπει να συγκεντρωθούν, (ΚΑΙ) σε κάποια, ξεχωριστή ενότητα, ώστε να είναι αναγνωρίσιμα, από γενικότερες ή πιο εξειδικευμένες αναζητήσεις από τις μηχανές αναζήτησεις...


{Προτείνω π.χ. τίτλο φακέλου: "μουσική - μουσικοί όροι - μουσικοί τρόποι"...


όπου θα υπάρχει ένα αναλυτικό αλφαβητικό ευρετήριο, με links, που όταν ο επισκέπτης θα κλικάρει, να τον οδηγεί εδώ ή σε όποιο άλλο άρθρο επιλέξει...}


Εσείς οι μουσικοί πάντως, ξέρετε καλλίτερα...


Συγχαρητήρια για το άρθρο σου, Καλή συνέχεια !!!

costaspanag Chat
Φθασμένος
#25336   /   12.09.2012, 12:15

Ευχαριστώ, φίλε Φαίδωνα Αλκίνοε, για την τιμή που μου έκανες να μελετήσεις  και να σχολιάσεις  θετικά και αυτό μου το άρθρο. Γνωρίζω το θερμό ενδιαφέρον σου για θέματα που έχουν σχέση με τον ελληνικό πολιτισμό και η γνώμη σου έχει σημασία.


Χαίρομαι που σημειώνεις  ότι το κείμενο είναι προσιτό "ακόμα και από μη χρήστες κάποιου οργάνου". Όπως ξέρεις, δεν είμαι μουσικός, αλλά ερασιτέχνης. Να είσαι καλά!


STEFANOS604 Chat
Βετεράνος
#25337   /   12.09.2012, 16:52   /   Αναφορά

Εκλαϊκευμένο θέμα με προϋποθέσεις που οδηγεί σε ανάταση της γνώσης.


Συμφωνώ δε πλήρως με τον Φαίδωνα . Ας το λάβει υπ' όψη ο Administrator

costaspanag Chat
Φθασμένος
#25338   /   12.09.2012, 18:58

Ευχαριστώ, Στέφανε.


reteos Chat
Φθασμένος
#25339   /   12.09.2012, 19:22

Κώστα αυτό για να το καταλάβω πρέπει να το διαβάζω επί ένα μήνα και πλέον  διαρκώς .


Το διάβασα δυο φορές ήδη ,αλλά νομίζω πως ενα απλό διάβασμα δεν επαρκεί . Χρειάζεται μελέτη . Μου έδωσες «τροφή» για αρκετό καιρό . Σ’ ευχαριστούμε πάρα πολύ για αυτές τις πολύ χρήσιμες πληροφορίες .


Τα συγχαρητήριά μου. 


costaspanag Chat
Φθασμένος
#25340   /   13.09.2012, 14:10

Δηλαδή, Γιάννη, reteos, να περιμένω λεπτομερέστερο σχόλιό σου μετά 1 μήνα; Smile


Χαίρομαι που το διάβασες και το μελετάς. Είναι γνωστό το ενδιαφέρον σου για τέτοια θέματα, καθώς και η σημαντική και ουσιαστική προσφορά σου προς τους ερασιτέχνες αναγνώστες και μέλη αυτού του σάιτ και η γνώμη σου μετράει ιδιαίτερα.


Να είσαι καλά και σε ευχαριστώ. 


giovan23 Chat
Συγχορδία Μινόρε
#25341   /   13.09.2012, 17:17

Αν και δεν ασχολούμαι ακόμα με τους δρόμους εκτός απ' την χιτζάζ το βρίσκω πολύ καλό και θα το μελετήσω.


Θα συμφωνήσω και με τον κ Αλκίνοο για δημιουργία φακέλου....


costaspanag Chat
Φθασμένος
#25345   /   14.09.2012, 01:10

Ευχαριστώ, αγαπητή giovan23. Όταν το μελετήσεις θα με ενδιέφερε να ακούσω τις παρατηρήσεις σου.


gkravar Chat
Φθασμένος
#25342   /   13.09.2012, 21:55   /   Αναφορά

Συγχαρητήρια για το άρθρο σου Κώστα. Προσπάθησες -και τα κατάφερες- ένα αρκετά δύσκολο θέμα να το περιγράψεις απλά και κατανοητά παρότι περιέχει υψηλού επιπέδου γνώσεις. Σε κάποιο σχόλιο σου σε ένα άρθρο μου αποκάλεσες τον εαυτό σου ερασιτέχνη. Εγώ δεν ξέρω πολλούς ερασιτέχνες-για την ακρίβεια δεν ξέρω κανέναν- που να έχουν αυτού του επιπέδου γνώσεις. καλή συνέχεια!!!

costaspanag Chat
Φθασμένος
#25344   /   14.09.2012, 01:04

Τιμή μου και χαρά μου, Γιώργο, το σχόλιό σου. Θα μου επιτρέψεις να αντιστρέψω αυτό που είπες για τους ερασιτέχνες, λέγοντας ότι και εγώ δεν έχω συναντήσει πολλούς επαγγελματίες μουσικούς με τόσο ανοιχτούς ορίζοντες έρευνας και γνώσης.


mpjxprt Chat
Συγχορδία Μινόρε
#25353   /   15.09.2012, 19:59   /   Αναφορά

Ωραίο και κατατοπιστικότατο άρθρο ... Μπράβο costaspanag ! {#emotions_dlg.clap}


 (Αρχικά, ένα ελάχιστο λαθάκι στον Hypolydian που μάλλον είναι Τ-Τ-Η-Τ-Τ-Τ-Η … δε χαλάει τη συνολική εικόνα …)


Στη συνέχεια, όλοι οι «Πλάγιοι» τρόποι που αναφέρεις αντιστοιχούν σε κάποιον «Αυθεντικό» και συγκεκριμένα :
































Υπο-Ιωνικός



Μιξολυδικός



Υπο-Δωρικός



Μινόρε Μελ. Κατ. (Φυσική)



Υπο-Φρυγικός



Λοκρικός



Υπο-Λυδικός



Ματζόρε



Υπο-Μιξολυδικός



Δωρικός



Υπο-Αιολικός



Φρυγικός



Υπο-Λοκρικός



Λυδικός



Άρα μάλλον δεν χρειάζεται να τους θυμάται κανείς (και γι’ αυτό και δεν πολυακούγονται στο δίκτυο …)


Επειδή όμως το προσωπικό μου Μουσικό βίτσιο είναι η θεωρία διαστημάτων, θα δοκιμάσω μια διαφορετική προσέγγιση (με πρωταρχικό άξονα βέβαια τα διαστήματα) :



  1. Θα δοκιμάσω να ορίσω έναν μουσικό τρόπο (ή ένα λαϊκό δρόμο) ως εξής : «Ακολουθία νοτών οι οποίες σχηματίζονται από μια συγκεκριμένη ακολουθία μουσικών διαστημάτων  (ημιτονίων για τη δυτική μουσική)» … πχ, η μοναδική ακολουθία διαστημάτων που ορίζει τον Μείζονα τρόπο είναι 2-2-1-2-2-2-1 ήτοι Τ-Τ-Η-Τ-Τ-Τ-Η

  2. Για να περάσουμε από τους τρόπους στις κλίμακες, αρκεί να ορίσουμε την αρχική βαθμίδα … πχ. Η Μείζονα κλίμακα του Σολ ξεκινάει από το … Σόλ !!! και εφόσον τα διαστήματά της είναι Τ-Τ-Η-Τ-Τ-Τ-Η, οι νότες που την απαρτίζουν είναι : Σολ, Λα, Σι, Ντο, Ρε, Μι, Φα Δίεση, Σολ (σύμφωνα με τα διαστήματα του τρόπου), και κατά συνέπεια η κλίμακα έχει μια δίεση στη Φα.

  3. Οι πίνακες με τις πέμπτες, ο ορισμός των βαθμίδων (δεσπόζουσες, προσαγωγείς κλπ) και μια σειρά από άλλες μικρές λεπτομέρειες, είναι πολύ καλοί μνημονικοί κανόνες και θεωρήσεις, αλλά περιορίζονται στην κλασική θεώρηση της μουσικής … δεν ισχύουν παντού. Έχουν δημιουργήσει βέβαια ένα πάρα πολύ ισχυρό μαθησιακό υπόβαθρο (μέχρι παρεξηγήσεως ...)

  4. Κάτι το οποίο ισχύει παντού είναι ο σχηματισμός των συγχορδιών … δηλαδή πχ η μινόρε συγχορδία σχηματίζεται από ένα διάστημα 3 ημιτονίων και ένα διάστημα 7 ημιτονίων από οποιαδήποτε νότα της κλίμακας … (Κάποιοι ονομάζουν πολύ βολικά τα 3 ημιτόνια ως Τρίτη μικρή βαθμίδα –διάστημα 3ης μικρής-, και τα 7 ημιτόνια ως διάστημα 5ης καθαρής … ισχύει, αλλά μόνο για 7-τονες κλίμακες …όχι για 5-τονες ή 8-τονες)  

  5. Οι συγχορδίες μπορεί να είναι τρίφωνες, τετράφωνες, οτιδήποτε…, αλλά έχουν ΠΑΝΤΑ τα ίδια διαστήματα ανάμεσα στις νότες που τις απαρτίζουν.

  6. Για να βρούμε τις συγχορδίες μιας κλίμακας, απλά από κάθε νότα (βαθμίδα βρε !!) της κλίμακας ελέγχουμε ποιες συγχορδίες μπορούν να προκύψουν … πχ για τον Δώριο τρόπο / δρόμος Κιουρντί στον οποίο έχουμε ακολουθία διαστημάτων Τ-Τ- Η-Τ-Τ-Η-Τ, ήτοι ξεκινώντας από ΡΕ έχουμε την αντίστοιχη κλιμακα Ρε, Μι, Φα, Σολ, Λα, Σι, Ντο, Ρε, οι συγχορδίες που σχηματίζονται είναι :  Ρε μινόρε, Μι μινόρε, Φα ματζόρε, Σολ ματζόρε, Λα μινόρε, Ντο ματζόρε  

  7. Οι συγχορδίες αποτελούν ένα ισχυρότατο αισθητικό «εργαλείο» στα χέρια του εκάστοτε συνθέτη και αποτελούν κατά την ταπεινή μου γνώμη, την πεμπτουσία της Αρμονίας … (πάντα για πολυφωνικά μουσικά συστήματα – πχ όχι για την Βυζαντινή μουσική)

  8. Τέλος, η ομορφιά της μουσικής σύνθεσης έρχεται κατά την ταπεινή μου πάντα γνώμη, από την αλληλουχία των συγχορδιών (chord progressions) οι οποίες ντύνουν, "πλουτίζουν" και "νοικοκυρεύουν" τη μελωδία {#emotions_dlg.walkman}


Αυτά … γιατί έχουμε και έξοδο Σαββατιάτικα …


/Πέτροc Cool

mpjxprt Chat
Συγχορδία Μινόρε
#25354   /   15.09.2012, 20:05





Ουπς ... ο Δώριος/Κιουρντί είναι T-H-T-T-T-H-T ... τα υπόλοιπα είναι σωστά (ελπίζω ...)


/Πέτροc Smile


costaspanag Chat
Φθασμένος
#25355   /   16.09.2012, 01:31

Πέτρο για τον hypolydian έχεις δίκιο ,  έγινε λάθος κατά την αντιγραφή, το σωστό είναι Τ-Τ-Η-Τ-Τ-Τ-Η. Σε ευχαριστώ για τη διόρθωση.


Για τον Δώριο, αυτός που γράφεις δεν είναι ο αρχαιοελληνικός Δώριος τρόπος, αλλά ο εκκλησιαστικός Dorian, που αναφέρεται και στο άρθρο με τον τύπο τόνων/ημιτονίων που γράφεις.



mpjxprt Chat
Συγχορδία Μινόρε
#25356   /   16.09.2012, 08:00

Συμφωνούμε ...


Malinis Chat
Περαστική Νότα
#29467   /   02.06.2016, 01:40
Ο δρόμος Κιουρντί είναι η δεύτερη βαθμίδα της ελάσσων αρμονικής δηλαδή (Η-Τ-Τ-Η-ΤΡ-Η-Τ)πχ. Στην Σι Κιουρτντί (δεύτερη βαθμίδα της Λα ελάσσων αρμονικής) είναι όλες οι νότες φυσικές εκτός το Σολ που είναι δίεση. Φιλικά πάντα φίλε Πέτρο! :)

NT Chat
Περαστική Νότα
#25454   /   28.09.2012, 23:48   /   Αναφορά

Συγχαρητηρια για το αρθρο σας, αισθανομαι να βρισκομαι στο σωστο μερος για να λυσω μια βασικη μου απορια: Αν πει κανεις οτι λεξεις οπως "ματζορε", "μινορε", "χιτζαζ", "ουσακ" δηλωνουν ουσιαστικα τροπους (η δρομους που κανει το ιδιο) ενω για να δηλωθει μια κλιμακα χρειαζεται φραση με δυο λεξεις (π.χ ντο ματζορε) επειδη πρεπει να δηλωθει και το τονικο της κεντρο, θα ειναι ακριβης ενας τετοιος ορισμος? Που σημαινει οτι μια κλιμακα ειναι ενας τροπος με ορισμενο τονικο κεντρο? Και πως γινεται στο "τροπικο συστημα" να μην υπαρχει τονικο κεντρο? Οταν ενας λαικος καλλιτεχνης παιζει σε "ρε ουσακ", χρησιμοποιει συστημα που εχει σχεση με κλιμακα, η με τροπο? Μπορει να παιξει μονο σε "ουσακ" χωρις να υπαρχει και καποιο τονικο κεντρο ακομα κι αν δεν το αναφερει?


costaspanag Chat
Φθασμένος
#25455   /   29.09.2012, 01:21

Σε ευχαριστώ, αγαπητέ "ΝΤ" που διάβασες το άρθρο και για το θετικό σου σχόλιο. 


΄0σο για την ερώτησή σου,  πολύ σωστά το λες: Λέξεις όπως  ματζόρε, μινόρε, χιτζάζ, ουσάκ κλπ. υποδηλώνουν απλά και μόνο τον τρόπο (mode) τον οποίο ακολουθεί η κλίμακα. Για να δηλωθεί η κλίμακα χρειάζεται, εκτός από τον τρόπο, να δηλωθεί και το τονικό της κέντρο, δηλαδή η νότα της τονικής της βαθμίδας, ο τόνος (πχ ντο ματζόρε).


Στο τροπικό (modal) σύστημα δεν υπάρχει ένα μοναδικό και αυστηρό τονικό κέντρο. Ρε ουσάκ σημαίνει κλίμακα που έχει βάση τη νότα ρε και ακολουθεί τον τρόπο (δρόμο) ουσάκ. Η διαφορά με το τονικό σύστημα είναι ότι εδώ οι νότες της κλίμακας μπορούν  να περιστρέφονται γύρω από διάφορα τονικά κέντρα (βαθμίδες) και όχι αυστηρά και μόνο γύρω από την πρώτη βαθμίδα, όπως στο τονικό σύστημα. Η έμφαση  δηλαδή στο τροπικό σύστημα δίνεται στον τρόπο και όχι στον τόνο.


costaspanag Chat
Φθασμένος
#25457   /   29.09.2012, 10:22


Ο δρόμος ουσάκ αντιστοιχεί στον αρχαιοελληνικό Δώριο τρόπο (frygian των εκκλησιαστικών τρόπων και ήχο Α' της Βυζαντινής μουσικής). Π.χ. "Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά" κλπ.


Για τους δρόμους (ουσάκ, χιτζάζ κλπ.) βλ. σχετικό άρθρο μου 


Ας ξαναδούμε τους μουσικούς δρόμους


NT Chat
Περαστική Νότα
#25459   /   29.09.2012, 16:43   /   Αναφορά

Αγαπητε costaspanag, η απαντηση σου σου στην απορια μου ηταν απολυτα διαφωτιστικη! Ομολογω οτι δεν εχω παρει ποτε αναλογη απαντηση απο πολλους (κυριως δασκαλους!) που εχω ρωτησει... Αναρωτιεμαι τελικα αν οι μουσικοι (ακομα και οι επαγγελματιες) συνειδητοποιουν απολυτα τις μεθοδους που χρησιμοποιουν ως εκτελεστες αλλα και ως συνθετες, η το κανουν περισσοτερο με την διαισθηση (καθολου κακο βεβαιως αυτο) και το φυσικο ταλεντο που διαθετουν.  Σ' ευχαριστω.

Malinis Chat
Περαστική Νότα
#29466   /   02.06.2016, 00:35   /   Αναφορά
Πολλά συγχαρητήρια για το άρθρο σου! Αν και δηλώνεις ερασιτέχνης μουσικός σε πληροφορώ ότι τις γνώσεις αυτές δεν τις έχουν πολλοί (δεν φαντάζεσαι πόσοι!) επαγγελματίες μουσικοί φίλε μου!!! Μπράβο σου και πάλι!!!


Σχόλια από άλλες δημοσιεύσεις