ελληνική μουσική
339 online   ·  204.574 μέλη


αρχική > e-Περιοδικό > Aρθρα

Μουσική και ...γραμματική!

Πολλοί από τους κανόνες της γραμματικής και της ορθογραφίας, που βασάνισαν γενιές και γενιές μαθητών, περιγράφουν τη μουσική της γλώσσας.

Μουσική και ...γραμματική!

Γράφει ο ΚΡΑΒΑΡΙΩΤΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ (gkravar)7 άρθρα στο MusicHeaven
Παρασκευή 12 Οκτωβρίου 2012

Μουσική της γλώσσας εννοούμε τον χρωματισμό της φωνής - την μελωδία - που χαρακτηρίζει την κάθε γλώσσα ή τοπική διάλεκτο και που μας κάνει να την αναγνωρίζουμε όταν την ακούσουμε, ακόμα και αν δεν ξέρουμε να την μιλάμε.

Για παράδειγμα, εύκολα καταλαβαίνει κανείς πότε κάποιος μιλάει Ρωσικά και πότε Ισπανικά, άσχετα με τον αν ξέρει τις γλώσσες, όπως επίσης εύκολα ξεχωρίζουμε από την προφορά του έναν Κύπριο από έναν Επτανήσιο.

Αυτή η μελωδία της γλώσσας, στα αρχαία Ελληνικά, δεν περιγράφεται με μουσικά σύμβολα αλλά με σύμβολα της γραμματικής. Πολλά από τα σύμβολα ή τους κανόνες γραμματικής που διδάσκονταν και διδάσκονται ακόμα στα σχολεία είναι μουσικά και περιγράφουν τον τρόπο που πρέπει να προφέρεται η γλώσσα.

Δυστυχώς αυτό ποτέ δεν το μάθαμε στο σχολείο, ούτε παλαιότερα με το πολυτονικό ούτε και τώρα, αποστηθίζουμε απλώς κανόνες που κανένας δεν μας εξήγησε που χρησιμεύουν ή αν κάποτε χρησίμευαν σε κάτι.

Αυτά τα σύμβολα -όπως ακριβώς και στην μουσική- είναι δύο ειδών: Aυτά που περιγράφουν την εναλλαγή ύψους (πρίμα και μπάσα) μεταξύ συλλαβών και λέξεων και αυτά που ορίζουν τη χρονική διάρκεια της κάθε συλλαβής.

Για το ύψος τα πιο βασικά σύμβολα της γραμματικής είναι οι τόνοι.

Οι τόνοι ήταν τρεις, η οξεία, η βαρεία και η περισπωμένη.

Η βαρεία ήταν σε αχρηστία ακόμα και στο πολυτονικό σύστημα, την αναφέρω όμως γιατί είναι ένα από τα μουσικά σύμβολα της γλώσσας.

Η σημασία των τόνων ήταν η εξής:

α) η οξεία, η οποία -όπως το λέει και το όνομά της- υψώνει τον τόνο της συλλαβής στην οποία μπαίνει. Κατά κανόνα το ανέβασμα αυτό είναι μία πέμπτη καθαρή (μουσικό διάστημα). Είναι το πιο εύκολο και φυσικό διάστημα για την ανθρώπινη φωνή.

β) η βαρεία, η οποία είναι το αντίθετο της οξείας, δηλαδή χαμηλώνει την νότα της συλλαβής μία πέμπτη και τέλος,

γ) η περισπωμένη η οποία μας λέει ότι ο τόνος της συλλαβής στην οποία μπαίνει περισπάται, δηλαδή στην αρχή ανεβαίνει και μετά κατεβαίνει στην ίδια συλλαβή. Γι’ αυτό μπαίνει μόνο σε μεγαλύτερης διάρκειας συλλαβές, δηλαδή τις μακρές, που προλαβαίνει η φωνή να κάνει αυτό το ανεβοκατέβασμα.

Για να αντιληφθεί κάποιος την πραγματική σημασία των τόνων πρέπει να δούμε τη διαφορά τους από την αρχαία στην νέα Ελληνική γλώσσα.

Στην νέα Ελληνική, ακόμα και στο πολυτονικό σύστημα, οι τονισμοί των λέξεων είναι δυναμικοί, δηλαδή την συλλαβή που τονίζεται σε μια λέξη την προφέρουμε πιο έντονα από τις άλλες.

Αντίθετα ο τονισμός της αρχαίας ήταν μελωδικός, δηλαδή στην συλλαβή που τονιζόταν ανέβαινε ή κατέβαινε το ύψος της φωνής ανάλογα με τον τόνο που είχε η συλλαβή και αυτό ήταν που δημιουργούσε την μελωδικότητα της γλώσσας.

Στην αρχαία Ελληνική γραφή δεν υπήρχαν τόνοι και πνεύματα για τον λόγο ότι όλοι ήξεραν πώς να προφέρουν σωστά την γλώσσα.

Αργότερα θέλοντας να διασώσουν την μουσική της Ελληνικής γλώσσας -απ’ αυτό που τελικά της συνέβη- επινοήθηκαν οι τόνοι και τα πνεύματα και διάφοροι κανόνες γραμματικής που στην ουσία περιγράφουν την μουσική της γλώσσας, τον τρόπο που έπρεπε αυτή να «τραγουδιέται».

 

Η διάρκεια των συλλαβών

Τα φωνήεντα χωρίζονται σε μακρά, βραχέα και δίχρονα.

Οι συλλαβές που έχουν μακρό φωνήεν διαρκούν περισσότερο απ’ αυτές που έχουν βραχύ, όσο για τα δίχρονα, όπως το λέει και το όνομα τους, σε κάποιες περιπτώσεις είναι μακρά και σε κάποιες βραχέα όπως αυτό ορίζεται από τους κανόνες της γραμματικής.

Η διάρκεια λοιπόν μιας συλλαβής εξαρτάται από τον αν αυτή είναι μακρά ή βραχεία. Η σχέση της διάρκειας του μακρού με το βραχύ είναι συνήθως ότι το μακρό έχει τη διπλάσια διάρκεια από το βραχύ.

Αν σε ένα κείμενο είχαμε μια σταθερά επαναλαμβανόμενη συγκρότηση του λόγου από μακρές και βραχείες συλλαβές -για παράδειγμα 3 βραχείες και 1 μακρά- τότε το κείμενο αυτό θα είχε μέτρο, θα ήταν έμμετρος λόγος, δηλαδή ποίηση.

Για όσους ξέρουν έστω και λίγο θεωρία μουσικής θα έχουν ήδη καταλάβει πόσο εύκολο είναι να περιγράψουμε τη διάρκεια των μακρών και των βραχέων με αξίες.

Αν για παράδειγμα η βραχεία συλλαβή θεωρηθεί 1 όγδοο τότε η μακρά συλλαβή θα διαρκεί 1 τέταρτο (δηλαδή 2 όγδοα).

Αν είχαμε λοιπόν ένα έμμετρο κείμενο που θα είχε μέτρο 3 βραχείες συλλαβές και 1 μακρά τότε στην μουσική θα είχαμε μέτρο 5|8 με δομή 3 όγδοα και ένα τέταρτο.

Δεδομένου ότι η διάρκεια των συλλαβών -ειδικά στην μελοποίησή τους- μπορεί να αυξομειωθεί, για παράδειγμα 3 βραχείες συλλαβές να είναι ίσες με μία μακρά, δημιουργείται η δυνατότητα μιας μεγάλης ποικιλίας μέτρων και ρυθμών απ’ αυτούς που βρίθει η Ελληνική μουσική.

Εκτός από του τόνους και άλλα σημεία στίξης αφορούν στο ύψος και στον τρόπο εκφοράς των συλλαβών όπως τα πνεύματα, η υπογεγραμμένη, τα εισαγωγικά, οι παρενθέσεις.

Να πω δύο λόγια για τα εισαγωγικά και τις παρενθέσεις επειδή αυτά χρησιμοποιούνται και στα Νέα Ελληνικά.

Όταν διαβάζοντας ένα κείμενο συναντάμε εισαγωγικά, υψώνουμε τον τόνο της φωνής μας για να διαβάσουμε το τμήμα που περικλείεται από αυτά, ενώ αντίθετα όταν συναντάμε παρενθέσεις χαμηλώνουμε τον τόνο της φωνής μας.

Για παράδειγμα ένα κείμενο με εισαγωγικά:

...Πάνω που είχε φουντώσει η συζήτηση ακούστηκε η φωνή του καφετζή «άντε παιδιά συνεχίζεται αύριο. Πρέπει να κλείσω τώρα».

Και ένα με παρενθέσεις:

...Ήταν ίδιος ο πατέρας του (τον είχε χάσει εδώ και πέντε χρόνια), ακόμα και στο τσουλούφι που πέταγε στην χωρίστρα του...

Η μουσική και η γλώσσα έχουν τόσο στενή σχέση που η ίδια λέξη μπορεί να έχει τρεις και τέσσερις διαφορετικές έννοιες ανάλογα με τον τρόπο που θα την προφέρουμε.

Για παράδειγμα όταν προφέρονται στα νέα Ελληνικά οι λέξεις: τύχη, τείχη και τοίχοι, που είναι ομόηχες, δεν φαίνεται η διαφορά τους, ενώ στην αρχαία καθεμία έχει διαφορετική προφορά κατ’ αντιστοιχία με τον τρόπο γραφής της.

Η αρχαία Ελληνική ήταν μια κατ’ εξοχήν μουσική γλώσσα.

Η ομιλία μάλιστα της Ελληνικής γλώσσας ονομαζόταν «αυδή» που προέρχεται από το ρήμα «άδω» που σημαίνει τραγουδώ.

Για να καταλάβουμε περίπου τον τρόπο που μιλιόταν, καλύτερα να φανταστούμε κάποιες τοπικές διαλέκτους που έχουν έντονα μουσικά στοιχεία, είναι σαν να τραγουδιούνται περισσότερο παρά να μιλιούνται. Όπως επίσης και τα σύγχρονα ιταλικά που διατήρησαν την μελωδία της γλώσσας τους σε αντίθεση με τα νέα Ελληνικά που συν τω χρόνω -ίσως να συνέβαλε σε αυτό και η μεσολάβηση της Τουρκοκρατίας- έχασαν την μελωδικότητά τους.

Την εποχή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, οι Ρωμαίοι συνέρρεαν στις πλατείες για να παρακολουθήσουν ομιλίες που εκφωνούσαν Έλληνες ρήτορες στην Ρώμη. Το εντυπωσιακό είναι ότι πήγαιναν και εκείνοι που δεν ήξεραν Ελληνικά και ο λόγος ήταν -όπως οι ίδιοι έλεγαν- ότι οι ρήτορες αυτοί λαλούσαν σαν αηδόνια.

Στα πανεπιστήμια του εξωτερικού η αρχαία Ελληνική γλώσσα διδάσκεται με την προφορά της σε αντίθεση με την Ελλάδα που διδασκόταν πάντα με την προφορά της νέας Ελληνικής.

Το ότι η Ελληνική γλώσσα είναι μια γλώσσα με σημαντικό παρελθόν- ίσως η σημαντικότερη- είναι γνωστό. Μπορεί όμως να είναι και μια γλώσσα με μέλλον ειδικά στον τομέα της πληροφορικής.

Ο Μπιλ Γκέιτς της Microsoft έχει δηλώσει ότι η γλώσσα που θα χρησιμοποιηθεί στην επόμενη γενιά υπολογιστών θα είναι η αρχαία Ελληνική.

Ήδη η Apple σε συνεργασία με το CNN έχουν ετοιμάσει ένα πρόγραμμα εκμάθησης αρχαίων Ελληνικών για Αγγλόφωνους και Ισπανόφωνους.

Άγγλοι επιχειρηματίες, επίσης, προτρέπουν τα ανώτερα στελέχη τους να διδαχθούν την αρχαία ελληνική γλώσσα, επειδή Βρετανοί ειδικοί κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι «η Ελληνική γλώσσα ενισχύει τη λογική και τονώνει τις ηγετικές ικανότητες. Γιαυτό έχει μεγάλη αξία όχι μόνο στην πληροφορική και την υψηλή τεχνολογία, αλλά και στον τομέα οργάνωσης και διοίκησης».

Με αυτά τα δεδομένα, μήπως η κατάργηση των αρχαίων Ελληνικών και γενικά ο τρόπος διδασκαλίας της γλώσσας στα Ελληνικά σχολεία πρέπει να επανεξεταστούν από την εκπαιδευτική κοινότητα;

Ο Αδαμάντιος Κοραής είχε πει: «Όποιος χωρίς την γνώση της Αρχαίας επιχειρεί να μελετήσει και να ερμηνεύσει την Νέαν, ή απατάται ή απατά».

 

Κραβαριώτης Γιώργος
Δάσκαλος μουσικής 





Γίνε ΣΥΝΤΑΚΤΗΣ

Αν σου αρέσει να γράφεις, έλα στην ομάδα συντακτών του ανεξάρτητου, πολυφωνικού, υγιούς και δημοφιλούς ηλεκτρονικού περιοδικού του MusicHeaven και μοιράσου τις σκέψεις σου με τους πάνω από 4.000 καθημερινούς αναγνώστες του.

Στείλε μια δημοσίευση ή επικοινώνησε μαζί μας για απορίες!


σχόλια (8)

σχολιάστε το παραπάνω άρθρο:


Για να στείλετε σχόλιο πρέπει να είστε μέλος του MusicHeaven. Παρακαλούμε εγγραφείτε ή συνδεθείτε

ioulialibera Chat
Σολίστ
#25505   /   12.10.2012, 17:06   /   Αναφορά

Γεια σας! Πολύ ενδιαφέρον το άρθρο και θα μπορούσε να χρησιμεύσει ως μία συνοπτική θεωρητική εισαγωγή σε όσους ασχολούνται με την ορθοφωνία και στο θέατρο ακόμα. Ένα σχόλιο θα ήθελα να κάνω σε σχέση με τα σημεία στίξης. Αρχικά για τα εισαγωγικά, τα οποία μεταξύ άλλων περιπτώσεων χρησιμοποιούνται και στους διαλόγους. Η ένταση της φωνής δεν εξαρτάται μάλλον από τα ίδια, αλλά από το περιεχόμενο του κειμένου, καθώς και από τα εκάστοτε χαρακτήρα, ρόλο, κατάσταση κτλ. Δύο υποθετικά παραδείγματα να αναφέρω μόνο:


 


Και τότε μου ψιθύρισε στο αυτί με βιάση «Πάμε να φύγουμε, σε παρακαλώ, κοντεύω να τρελαθώ εδώ μέσα».


 


Τον είδα στον ύπνο μου το βράδυ. Μου μιλούσε από πολύ μακριά και με δυσκολία ξεχώριζα τι έλεγε. «Έρχομαι» ακουγόταν η φωνή του σβησμένη «έρχομαι», γιατί όσο με πλησίαζε, τόσο απομακρυνόταν τελικά.


 


Επίσης, εφόσον εδώ μιλάμε για μουσική και μουσικότητα της γλώσσας, η απόδοση των εισαγωγικών στον προφορικό λόγο μπορεί να γίνει και με την αλλαγή της χροιάς στη φωνή, ώστε να φανούν η ηλικία (παιδί, ηλικιωμένος), η κατάσταση κάποιου κτλ. και όχι απαραίτητα με την αυξομείωση της έντασης, η οποία μάλλον καθορίζεται από το περιεχόμενο του κειμένου.


 


Στο σημείο, ακόμα, που αναφέρετε την παρένθεση με το παράδειγμα του πατέρα, η ίδια φράση θα μπορούσε να μπει σε κόμματα ή σε διπλή παύλα, γιατί με την παρένθεση είναι σαν παράταιρο σχόλιο. Η κλιμάκωση είναι κόμματα, παύλες, παρένθεση. Συνήθως η τελευταία χρησιμεύει για την παράθεση πληροφοριών. Η ένταση της φωνής μπορεί να παραμείνει ίδια στην ανάγνωση της παρένθεσης, γιατί συνήθως πρόκειται για κάτι διευκρινιστικό, ή με την ίδια ένταση να διαβαστεί απλώς πιο γρήγορα. Αν αφορά σχόλιο ή εσωτερικές δεύτερες σκέψεις, θα μπορούσε να διαβαστεί πιο χαμηλόφωνα, κάτι που και πάλι όμως θα μπορούσε να μπει σε ανωφερή εισαγωγικά, ως πλάγιος λόγος χωρίς τίποτα κτλ.


 


Τέλος, η υπογεγραμμένη, η απόστροφος και το ενωτικό είναι ορθογραφικά σημεία και όχι σημεία στίξης, αφορμή του ότι αναφέρετε την υπογεγραμμένη η διευκρίνιση.


 


Το σχόλιό μου αφορά πιο πολύ τη διαστροφή της δικής μου ασχολίας, τη διόρθωση ‒ επιμέλεια και τη γραφή, και λιγότερο κάποιο κενό του άρθρου. Απλώς ήθελα να διευκρινιστεί ότι τα σημεία στίξης, που αποτελούν άλλο κεφάλαιο στη γραμματική από το μονοτονικό και το πολυτονικό σύστημα, είναι βοηθητικά και όχι απόλυτα. Έχετε δίκιο που λέτε ότι κάποια πράγματα στο σχολείο δεν τα μάθαμε. Ισχύει. Λίγα είναι τα απόλυτα στη στίξη, όπως, για παράδειγμα, τα κόμματα σε κάθε είδους κλητική προσφώνηση: Γιάννη, Γιώργο, Μαρία, ρε, μωρέ, καλέ, ωραία μου κυρία, κτλ. Γιατί η γλώσσα, το εκάστοτε ύφος, η διάλεκτος, οι εκφράσεις, που όλα αφορούν και τη μουσική ή μουσικότητα της γλώσσας, είναι απύθμενα στην ποικιλία, τις εκφάνσεις και τις αποχρώσεις τους και κάθε φορά ανάλογα με την περίπτωση η στίξη και η απόδοσή τους στον προφορικό λόγο αναπροσαρμόζονται. Αυτή η δυσκολία, βέβαια, ενέχει την όλη πρόκληση και γοητεία του θέματος. Η στίξη (κόμματα, τελείες, θαυμαστικά κτλ.) αφορά κυρίως τη σύνταξη και είναι απαραίτητη για την κατανόηση του κειμένου.


 


Ευχαριστώ για την ευκαιρία που μου δώσατε να αφήσω ένα σχόλιο και συγνώμη για την έκτασή του. Ιουλία Λυμπεροπούλου.

gkravar Chat
Φθασμένος
#25507   /   12.10.2012, 17:59   /   Αναφορά

Σας ευχαριστώ πολύ για το σχόλιο.Όλες οι παρατηρήσεις σας είναι -με βάση τις λίγες μου γνώσεις στα φιλολογικά- σωστές.Σε αυτό που υπάρχει παρεξήγηση είναι ότι όταν εγώ λέω για κάτι ότι υψώνει ή χαμηλώνει δεν ενοώ την ένταση όπως καταλάβατε αλλά το ύψος του ήχου. Δηλαδή το πόσο ψιλή είναι η νότα που προφέρουμε όχι το πόσο δυνατά ή σιγανά την λέμε.Αυτό εξ΄άλλου διαφαίνεται και από το άρθρο ότι είναι η κυρίαρχη διαφορά αρχαίας και νέας Ελληνικής,το ότι η νέα έχει δυναμικό τονισμό ενώ η αρχαία μελωδικό,δηλαδή μουσικό.


Σας ευχαριστώ και πάλι

Hastaroth Chat
Βετεράνος
#25508   /   12.10.2012, 19:54   /   Αναφορά

Εφ'όσον δέν έχουμε ηχογραφημένες φωνές αρχαίων Ελλήνων,δέν μπορούμε να γνωρίζουμε πώς προφέραν τίς λέξεις.Είκασίες μόνο κάνουμε.


Επίσης το φερόμενο ώς λεχθέν από τον Bill Gates ότι η επόμενη γλώσσα προγραμματισμού τών υπολογιστών θα είναι τα αρχαία Ελληνικά,μάλλον αστικός μύθος είναι.Ο υπολογιστής δέν καταλαβαίνει παρά μόνο bits και bytes και όχι λέξεις ανθρωπίνων γλωσσών.Οι γλώσσες προγραμματισμού σκοπεύουν απλώς στο να διευκολύνουν τους προγραμματιστές και γι'αυτό πρέπει οι λέξεις που χρησιμοποιούν να είναι σύντομες και περιεκτικές.Οι λέξεις τών αρχαίων Ελληνικών δέν είναι πάντα τόσο σύντομες.Γιά παράδειγμα,πώς θα μπορούσε να αποδοθή στα αρχαία Ελληνικά η εντολή IF ERR=50 THEN GOSUB 4000 ;


Επίσης,είναι μέν αλήθεια πως η Ελληνική γλώσσα έχει "μουσικότητα",αλλά υπάρχουν κι'άλλες γλώσσες με την ιδιότητα αυτή.Π.χ.άν ακούσετε έναν Ιταλό ή έναν Ισπανό να μιλάη (όχι να τραγουδά),θα το καταλάβετε.


Τέλος,σημεία τονισμού έχουν επίσης και άλλες γλώσσες.Στά Γαλλικά,γιά παράδειγμα,υπάρχει η οξεία (accent aigu),η βαρεία (accent grave) και η περισπωμένη (accent circonflexe) που η χρήση τους ήταν παλιότερα ίδια με αυτήν τών τόνων στά Ελληνικά-υπάρχει επίσης η υπογεγραμμένη (cedille) που αλλάζει την προφορά τού γράμματος c από "κ" σε "σ" σε συνάρτηση με το φωνήεν που ακολουθεί.


Αλλά και σε πιό "βαρειές" ακουστικά γλώσσες,όπως είναι τα Σουηδικά ή τα Δανέζικα,υπάρχουν σημεία τονισμού (διπλές τελείες πάνω από τα φωνήεντα).  

AIDONOGLOUNEKTARIA Chat
MusicHeaven Guru
#25510   /   12.10.2012, 20:43   /   Αναφορά

Καλησπέρα & από 'μένα!


Πάρα πολύ ενδιαφέρον άρθρο! Είναι αρκετά χρήσιμο & για τους φιλολόγους ή τους δασκάλους που προσπαθούν να μάθουν τα παιδιά να διαβάζουν, & δεν ξέρουν να το κάνουν!


Ευχαριστούμε πολύ!

costaspanag Chat
Φθασμένος
#25519   /   13.10.2012, 16:44   /   Αναφορά

Βρίσκω το πρωτότυπο αυτό άρθρο πολύ χρήσιμο και ενδιαφέρον για τον καθένα. Δυστυχώς στα σχολεία μας διδασκόταν και διδάσκεται κυρίως ο γραπτός και όχι ο προφορικός λόγος.

Hastaroth Chat
Βετεράνος
#25522   /   13.10.2012, 21:10

"Οταν επήγαινα εγώ σχολείο" (που θα'λεγε και ο Πασχάλης Αρβανιτίδης) διδασκόμασταν και ανάγνωση-δηλαδή διαβάζαμε ένα κείμενο απ'το αναγνωστικό μας δυνατά και ο δάσκαλος μάς έκανε υποδείξεις πώς να προφέρουμε σωστά τίς λέξεις,πού και πότε να κάνουμε παύσεις και να παίρνουμε αναπνοές κλπ κλπ.Αυτά βέβαια στο δημοτικό,γιατί στο γυμνάσιο δέν υπήρχε και ιδιαίτερος χρόνος γιά τέτοια.Ετσι όμως,μάθαμε τουλάχιστον εμείς οι παλιότεροι πώς να μιλάμε σωστά.


lewnidas-gr Chat
Περαστική Νότα
#25526   /   14.10.2012, 17:41   /   Αναφορά

Δυστυχώς οι τελευταίες παράγραφοι δημιουργούν αρνητική εντύπωση σε ένα κατα τ'άλλα πολύ ενδιαφέρον άρθρο. Όπως έγραψε και ο Hastaroth δεν είναι τίποτα παραπάνω από αστικοί μύθοι, οι οποίοι και έχουν καταρριφθεί προ πολλού και έχουν φτάσει στο σημείο πλέον να σατυρίζονται. Δυστυχώς βλέπω οτι ακόμα αυτά τα αστεία περί αρχαίων Ελληνικών και προγραμματισμού κάποιοι τα παίρνουν σοβαρά (έχουμε και το θλιβερό προηγούμενο να τα αναπαράγει υπουργός!).

gkravar Chat
Φθασμένος
#25796   /   15.11.2012, 12:48   /   Αναφορά

http://www.nooz.gr/world/australia-ta-ellinika-deiteri-glossa-se-ola-ta-sxoleia


τα συμπεράσματα δικά σας!!



Σχόλια από άλλες δημοσιεύσεις