ελληνική μουσική
213 online   ·  203.513 μέλη


αρχική > e-Περιοδικό > Aρθρα

Μπουζούκι - Η ετυμολογική περιπέτεια μιας λέξης

Προχθές ενώ περιπλανιόμουν στο διαδίκτυο ψάχνοντας να βρω τι είναι επιτέλους αυτό το όργανο που παίζω βρήκα κάτι πολύ ενδιαφέρον και σας το παραθέτω εδώ σήμερα...
Γράφει το μέλος Γιώργος (KAKOFONIKS)3 άρθρα στο MusicHeaven
Απο το Μπλογκ της κουμπαρούλας!!: Καμιά φορά βιαζόμαστε να πετάξουμε και τσακιζόμαστε. Αλλά θα έδινα και δίνω τα πάντα για ένα πέταγμα, να δω τον κόσμο απο εκεί ψηλά ανέμελος, χωρίς πρέπει και μη απλά να ακούω το αεράκι και την καρδιά μ...
Πέμπτη 27 Απριλίου 2006
'Η λέξη "μπουζούκι" έχει δεινοπαθήσει στην λεξικογραφία μας. Και δεινοπάθησε αγγίζοντας και ξεπερνώντας κατά πολύ τα όρια του γελοίου, για να μην πω του παράλογου. Αποφάσισα να γράψω μια μικρή ιστορία αυτής της ταλαιπωρίας, αφήνοντας τον αναγνώστη να βγάλει τα δικά του συμπεράσματα. Ποιος είχε πει ότι σ' αυτή τη χώρα μπερδεύουμε συνεχώς τη σοβαρότητα με τη σοβαροφάνεια;…

ΜΕΡΟΣ Ι
ΤΙ ΛΕΝΕ ΤΑ ΛΕΞΙΚΑ
Ας αρχίσουμε ψάχνοντας το λήμμα "μπουζούκι" σε διάφορα λεξικά της ημεδαπής και αλλοδαπής:
1. Ν. Α. Ανδριώτη: ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΚΟΙΝΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ,
Θεσσαλονίκη 1971 (2η έκδοση φωτοτυπική, 1η έκδοση 1951), σελ. 221
μπουζούκι το, είδος μουσικού οργάνου~ τουρκ. büzük

2. ΕΠΙΤΟΜΟΝ ΠΛΗΡΕΣ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΙΚΟΝ
ΚΑΙ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΟΝ ΛΕΞΙΚΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΗΣ
ΠΑΠΥΡΟΣ-LAROUSSE, Αθήνα 1972 σελ. 756
μπουζούκι το Δ. (τουρκ. büzük) έγχορδον λαϊκόν μουσικόν όργανον

3. Τεγόπουλος – Φυτράκης: ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ, Αθήνα 1991, σελ. 484
μπουζούκι το (ουσ.), τουρκ. büzük - έγχορδο λαϊκό μουσικό όργανο

4. ΠΕΛΕΚΑΝΟΣ MULTIMEDIA: ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ
Ορθογραφικό, ερμηνευτικό, ετυμολογικό, Αθήνα 1997 (CD ROM)
Ουσ. (ΝΕ-Δ) < μπουζούκι < τουρκ.: büzük

5. Γ. Μπαμπινιώτη: ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, Αθήνα 1998
σελ. 1154
μπουζούκι: 1. 'Εγχορδο λαϊκό όργανο με ωοειδές ηχείο, μακρύ μπράτσο, και τρεις ή
τέσσερις διπλές χορδές (συνεκδ.) .
[ΕΤΥΜ. < τουρκ. büzük]
μπουζουξής: [ΕΤΥΜ. < τουρκ. büzükcι]

6. M.A. AGakay: TÜRKÇE SÖZLÜK (ΤΟΥΡΚΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ) , 'Aγκυρα 1959
σελ. 140
büzük: s. 1. BüzülmüS, 2. is. kaba Kalιn baGιrsaGιn sona erdiGi delik, 3. argo Yüreklilik
(Μετάφραση: büzük: επίθ. 1. ζαρωμένος, συνεσταλμένος, 2. ουσ. (χυδ.) η οπή στην
οποία απολήγει το παχύ έντερο, 3. ουσ. (αργκό) τόλμη, θάρρος)

7. Α. Θεοφυλακτίδου: ΛΕΞΙΚΟΝ ΤΟΥΡΚΟ-ΕΛΛΗΝΙΚΟΝ, Κων/πολη 1960
Σελ. 114
büzük: όν. (χυδ.) πρωκτός
büzükçü: όν. κίναιδος, (μτφ.) παράσπονδος

8. MEYDAN – LAROUSSE: BÜYÜK LUGAT VE ANSIKLOPEDI, Κων/πολη 1973
Τόμος Β, σελ 540
büzük: argo Kalιn baGιrsak bitimi, anüs // argo Cesaret // sιf. Toplanιp buruSmuS, büzülmüS.
(Μετάφραση: büzük: αργκό απόληξη του παχέος εντέρου, πρωκτός // αργκό τόλμη //
επίθ. ζαρωμένος)


ΜΕΡΟΣ ΙΙ
ΜΠΟΥΖΟΥΚΙ – Η ΕΘΝΙΚΗ ΜΑΣ ΥΦΑΛΟΚΡΗΠΙΔΑ (;)


Δεν ξέρω, ίσως ο πρώτος που έκανε τη γκάφα να ήταν ο Ανδριώτης. Ομολογώ πως δεν μπορώ να καταλάβω πώς έγινε. Είσαι λεξικογράφος. 'Εχεις μπροστά σου τη λέξη "μπουζούκι". Υποψιάζεσαι πως η λέξη είναι τούρκικη (σωστή υποψία). Δεν ξέρεις τουρκικά. Προφανώς δεν έχεις και κάποιο συνεργάτη που να ξέρει τουρκικά. (Κι ας μην ήταν επιστήμονας, δεν θα πείραζε.) Ανοίγεις λοιπόν το τουρκικό λεξικό (τουρκικό ερμηνευτικό ή τουρκο-ελληνικό σεμνότυφο) και προσπαθείς να βρεις ομόηχη λέξη. Ιδού η οδός:
Πρώτο βήμα: Πώς θα ακουγόταν η λέξη "μπουζούκι" στα τουρκικά; Μα βεβαίως "buzuk". Κοιτάς στα λεξικά, η λέξη δεν υπάρχει. Σκέφτεσαι (από κάπου θα το θυμάσαι ίσως): "τα τούρκικα έχουν και u umlaut [ü]. Για να δούμε, μήπως υπάρχει η λέξη büzük;" Δεύτερο βήμα: ψάχνουμε τη λέξη "büzük". Και ω τι χαρά, υπάρχει! Αν το λεξικό μας είναι τούρκικο ερμηνευτικό, φυσικά δεν καταλαβαίνουμε τι λέει στο λήμμα, μας αρκεί ότι η λέξη υπάρχει. Αν το λεξικό μας είναι τουρκο-ελληνικό, λόγω σεμνοτυφίας αναφέρει πιθανόν μόνο την ερμηνεία "τσαλακωμένος" ή κάτι παραπλήσιο. Δεν μας ενδιαφέρει βέβαια τι σχέση έχει αυτό με το μουσικό όργανο. Το περνάμε στο λεξικό μας, και δεν βάζουμε καν το ερωτηματικό [;] που υποδηλώνει ανασφάλεια, ερώτημα, υποψία, κάτι τέλος πάντων. Αν το τουρκο-ελληνικό λεξικό δεν είναι σεμνότυφο και έχει και την ερμηνεία "πρωκτός", δεν ξέρω πια τι να υποθέσω. Η φαντασία μου δεν πάει παραπέρα.
Ιδού λοιπόν η καλύτερη λύση:
μπουζούκι το, είδος μουσικού οργάνου~ τουρκ. büzük
(Ν. Α. Ανδριώτη: Ετυμολογικό Λεξικό Της Κοινής Νεοελληνικής, σελ. 221).
Προσέξτε μια λεπτομέρεια: δεν υπάρχει η ερμηνεία της λέξης όπως στα άλλα λήμματα του ίδιου λεξικού.
Και μετά έρχονται οι άπειροι λεξικογράφοι και αναπαράγουν το λήμμα στους αιώνες των αιώνων. Και το καταπληκτικότερο: μετά από τόσα χρόνια αναπαραγόμενης γκάφας κατασκευάζουν μια καινούργια τούρκικη λέξη για να ετυμολογήσουν την λέξη "μπουζουξής"!:
"μπουζουξής: [ΕΤΥΜ. < τουρκ. büzükcι]" (Γ. Μπαμπινιώτη: Λεξικό Της Νέας
Ελληνικής Γλώσσας, σελ. 1154).
Η λέξη κατασκευάζεται ως εξής: Παίρνετε το "büzük". Από τις γνώσεις που έχετε για την νεοελληνική γλώσσα ξέρετε πολύ καλά πως η κατάληξη "–τσης" και "–τζης" είναι τουρκικής προέλευσης και αναφέρεται σε ιδιότητα και επάγγελμα. Την παίρνετε λοιπόν και την κολλάτε στο "büzük". Και επειδή αγνοείτε τους κανόνες της τουρκικής γλώσσας, που δεν θα δεχόταν η άτιμη ποτέ ένα c και ένα ι σε μια λέξη με δύο u και με k στην κατάληξη, εμφανίζεται η ανύπαρκτη λέξη "büzükcι". Αν ξέρατε τούρκικα, θα πέφτατε πάνω στη λέξη "büzükçü". Και ω τι ταραχή, αυτή η τελευταία υπάρχει! Αλλά επειδή δεν ξέρετε τούρκικα και δεν υπάρχει και συνεργάτης που να ξέρει τούρκικα, δεν παίρνετε χαμπάρι το ανόμημα και όποιον πάρει ο Χάρος.
Αν τα βάλουμε λοιπόν όλα κάτω, βάσει των παραπάνω επιστημονικών αναλύσεων η ετυμολογία της λέξης "μπουζούκι" είναι:
"μπουζούκι το, είδος μουσικού οργάνου ~ από τα τουρκ. büzük = πρωκτός ή ζαρωμένος, συνεσταλμένος",
η δε ετυμολογία της λέξης "μπουζουξής" είναι:
"μπουζουξής: από τα αλαμπ. büzükcι = πρωκτοτζής ή ζαρωμενατζής "


ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ –
ΑΣ ΣΟΒΑΡΕΥΤΟΥΜΕ
Το μυστικό βρίσκεται κρυμμένο εδώ και δεκαετίες σε σπάνια χειρόγραφα, λεξικά και εγκυκλοπαίδειες:
Α. Θεοφυλακτίδου: ΛΕΞΙΚΟΝ ΤΟΥΡΚΟ-ΕΛΛΗΝΙΚΟΝ, Κων/πολη 1960
σελ. 105
bozuk (μποζούκ): χαλασμένος, (μουσ) είδος μουσικού οργάνου με 9 χορδάς

ΓΕΝΙΚΗ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΩΝ ΓΝΩΣΕΩΝ
ΥΔΡΙΑ – CAMBRIDGE – ΗΛΙΟΣ, 8ος τόμος, σελ. 2626
Μπουζούκι: τουρκ. "βοζούκ"… H ονομασία του οφείλεται στην μακροχρόνια επαφή
Τούρκων και Ελλήνων και η ευρύτερη διάδοσή του στους Έλληνες της Μικράς Ασίας
που ήρθαν με την Μικρασιατική Καταστροφή (1922)

MEYDAN – LAROUSSE: ΜΕΓΑ ΛΕΞΙΚΟ ΚΑΙ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ, σελ 540 bozuk: i. Türk halk musikisinde bir çalgι türü.
- Ansikl. Uzun saplι, tambura ve baGlama tipli Anadolu çalgιlarιnιn orta boydaki bir türüne
Güney ve Batι Anadolu'nun bazι bölgelerinde ve Kayseri ilinin köylerinde bozuk adι verilir…
Bir halk etimolojisine göre makamdam makama geçiSte, düzeninde deGiSiklik yapιldιGι için
bu adla anιlmaktadιr. Yunanistan'da buzuki adlι tipi pek yaygιndιr.
Μετάφραση: Bozuk (Μποζούκ) : μουσικό όργανο της τουρκικής λαϊκής μουσικής.
- Εγκυκλ. Ονομασία που δίνεται σε ορισμένες περιοχές της Νότιας και Δυτικής Ανατολίας και στα χωριά του νομού Κάισερι (Καισαρεία) σε ένα είδος μουσικού οργάνου της Ανατολίας, του τύπου του ταμπουρά και του μπαγλαμά , μετρίου μεγέθους και με μακρύ μπράτσο… Βάσει μιας λαϊκής ετυμολογίας το όνομά του οφείλεται στο ότι πρέπει να γίνουν αλλαγές στο χόρδισμά του (στο ντουζένι του) στα περάσματα από τον ένα (μουσικό) δρόμο (μακάμι) στον άλλο. Στην Ελλάδα είναι πολύ διαδομένος ο τύπος του με την επωνυμία μπουζούκι.
(Σχόλιο: Η "αλλαγή" που αναφέρεται στο λήμμα είναι το λεγόμενο μποζούκ ντουζένι ["bozuk düzen"], το "χαλασμένο χόρδισμα".)

Αυτά.


Γ. Κατσαούνης, προσεκτικός αναγνώστης λεξικών και γνώστης της τουρκικής.

Αθήνα, Αύγουστος 1998

Πηγή: http://members.tripod.com/~sarant_2/language/bozuk.html

Tags
Μουσικά Όργανα:Μπουζούκι


Γίνε ΣΥΝΤΑΚΤΗΣ

Αν σου αρέσει να γράφεις, έλα στην ομάδα συντακτών του ανεξάρτητου, πολυφωνικού, υγιούς και δημοφιλούς ηλεκτρονικού περιοδικού του MusicHeaven και μοιράσου τις σκέψεις σου με τους πάνω από 4.000 καθημερινούς αναγνώστες του.

Στείλε μια δημοσίευση ή επικοινώνησε μαζί μας για απορίες!


σχόλια (30)

σχολιάστε το παραπάνω άρθρο:


Για να στείλετε σχόλιο πρέπει να είστε μέλος του MusicHeaven. Παρακαλούμε εγγραφείτε ή συνδεθείτε

judokas Chat
Περαστική Νότα
#4506   /   27.04.2006, 15:10   /   Αναφορά
Πολύ καλό φίλε μου!
KAKOFONIKS Chat
Φθασμένος
#4511   /   28.04.2006, 14:33
ΣΕ ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ ΠΟΛΥ ΦΙΛΕ ΜΟΥ ΝΑ ΕΙΣΑΙ ΚΑΛΑ .

revekka Chat
Φθασμένος
#4507   /   27.04.2006, 16:33   /   Αναφορά
Να’σαι καλά!
KAKOFONIKS Chat
Φθασμένος
#4512   /   28.04.2006, 14:34
ΤΗΑΝΚ ΥΟU!

KRITIKOS Chat
Συγχορδία Μινόρε
#4508   /   27.04.2006, 18:25   /   Αναφορά
μπραβο.....παρα πολυ καλο!!!
KAKOFONIKS Chat
Φθασμένος
#4513   /   28.04.2006, 14:35
ΣΕ ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ ΠΟΛΥ ΚΡΗΤΙΚΕ ΞΕΡΕΙΣ ΕΙΜΑΙ ΚΑΙ ΕΓΩ ΠΡΟΣΩΡΙΝΑ ΚΡΗΤΙΚΟΣ ΣΠΟΥΔΑΖΩ ΗΡΑΚΛΕΙΟ

pastella Chat
MusicHeaven Guru
#4510   /   27.04.2006, 23:06   /   Αναφορά
Κοιτα να δεις που φτανει η περιπετεια μιας λεξης!



Και κατα ποσο οι πηγες μας τελικα ειναι τοσο εγκυρες!



Ωραιο το αρθρο σου!Μπραβο!
KAKOFONIKS Chat
Φθασμένος
#4514   /   28.04.2006, 14:36
ΚΑΙ ΠΟΥ ΕΙΣΑΙ ΑΚΟΜΑ ΣΕ ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ ΠΟΛΥ ΝΑ ΕΙΣΑΙ ΚΑΛΑ!

dorios Chat
Περαστική Νότα
#4577   /   05.05.2006, 21:13   /   Αναφορά
Καλή και πολύ χρήσιμη η δημοσίευση σου Γιώργο.
KAKOFONIKS Chat
Φθασμένος
#4581   /   06.05.2006, 11:20
ΣΕ ΕΥΥΧΑΡΙΣΤΩ ΜΕΛΙΣΜΑ!






johntms Chat
Περαστική Νότα
#4606   /   11.05.2006, 16:44   /   Αναφορά
Το κείμενό σου έχει ερευνητική συνέπεια
KAKOFONIKS Chat
Φθασμένος
#4607   /   12.05.2006, 17:35
Σε ευχαριστώ αν και το κείμενο΄δεν είναι δικό μου απλά το βρήκα και πρόσθεσα κάποια επιπλέον στοιχεία ! Να είσαι καλά.

dijo Chat
Σολίστ
#4608   /   12.05.2006, 18:38   /   Αναφορά
Κοίτα να δεις που τόσο καιρό παίζω με μια «απόληξη του παχέος εντέρου»!!! Πολύ ωραίο άρθρο!
KAKOFONIKS Chat
Φθασμένος
#4610   /   12.05.2006, 20:54
ΑΣΕ ΟΤΑΝ ΤΟ ΔΙΑΒΑΣΑ ΤΑ ΙΔΙΑ ΕΙΠΑ ΚΑΙ ΕΓΩ ΣΕ ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ ΦΙΛΕ ΝΑ ΕΙΣΑΙ ΚΑΛΑ!

movflower Chat
MusicHeaven Guru
#4618   /   13.05.2006, 22:22   /   Αναφορά
wraio arthro :) mono pou an to psaxete ligo tha deite oti oles oi lexeis einai zwntanes. oles kanoun kamwmata, daneizontai kai antidaneizontai, allazoun nohma sthn poreia kai prokaloun gelio me ta apotelesmata. gia perissotera psaxete th selida ths asprhs lexhs, pou kathe mera stellei kai mia etoimologia.
theotita Chat
Σολίστ
#4620   /   14.05.2006, 21:12
Ευτυχώς που υπάρχουν ακόμα άνθρωποι που ψάχνονται..! Μπράβο Γιώργο! Μακάρι να γινόταν για όλα κάτι παρόμοιο και να μην μέναμε στα έτοιμα.

KAKOFONIKS Chat
Φθασμένος
#4826   /   07.06.2006, 18:46
Ευχαριστώ παιδιά όλους σας να είστε καλά!



Η συμβουλή μου είναι (δίνω και συμβουλες πανάθεμά με) να ψάχνεστε για όλους και για όλα. Μπορεί να ανατρέπονται κάποια πράγματα αλλά μαθαίνουμε ένα μέρος της αλήθειας!

absurdus_delirium Chat
Σολίστ
#5268   /   29.07.2006, 14:45
Πολύ ωραίο άρθρο, kakofoniks!

Ευτυχώς, αυτές οι τρικλοποδιές φαίνεται να είναι εγχώριας κατανάλωσης. Σε όσους αγγλικούς (ή αγγλόφωνους) τόπους εντόπισα αναφορά στο μπουζούκι, ως αντίστοιχη τουρκική λέξη είδα το bozuk. Η μόνη διαφορά ήταν στην ερμηνεία του λόγου της χρησιμοποίησης αυτής με την έννοια 'σπασμένος'. Αναφέρεται πως ονομάστηκε bozuk-->μπουζούκι λόγω του μικρότερου μήκους του μανικιού, σε σχέση με άλλα σάζια. Όπως και να 'χει, πάλι καλά να λέμε γιατί και ο 'κώλος' και ο 'κάλος' ένα γράμμα διαφορά έχουν! Αν πάμε δε, να βάλουμε και το 'κάλλος' μέσα, ασ'τα-βράσ'τα! ;)

absurdus_delirium Chat
Σολίστ
#5269   /   29.07.2006, 15:07
Και μιας και το διάβασα πήρα την πρωτοβουλία να το μεταφράσω! Εάν ψάξετε στη Βικιπαιδεία (Wikipedia, that is :) στο λήμμα 'bouzouki' θα αναγνωρίσετε τη μικρή μου προσθήκη. Τύχουσες διαφωνίες μπορούν να διευθετηθούν στο φτερό καθώς οποιοσδήποτε μπορεί να μεταβάλλει το περιεχόμενο του λήμματος!



Γεια και χαρά σε όλους!

KAKOFONIKS Chat
Φθασμένος
#5299   /   01.08.2006, 20:34
Να είσαι καλά φίλε σε ευχαριστώ.

XeniaRodo Chat
Βετεράνος
#5381   /   16.08.2006, 10:31   /   Αναφορά
Συγχαρητήρια, πολύ ενδιαφέρον άρθρο....
KAKOFONIKS Chat
Φθασμένος
#5389   /   17.08.2006, 12:48
Σε ευχαριστώ πολύ να είσαι καλά!

Silvia Chat
Περαστική Νότα
#6668   /   18.12.2006, 16:43   /   Αναφορά
Έυγε. Πολύ καλό άρθρο. Σε πιάνει απαγοήτευση όμως. Είναι δυνατόν να γίνονται τέτοια χοντρά λάθη;
KAKOFONIKS Chat
Φθασμένος
#6687   /   19.12.2006, 15:06
Ω ναι και όμως και φαντάσου ότι τα περισσότερα δεν τα έχουμε ανακαλήψει!



Σε ευχαριστώ να 'σαι καλά!

KAKOFONIKS Chat
Φθασμένος
#6688   /   19.12.2006, 15:07
ανακαλύψει

swkraths Chat
Σολίστ
#8029   /   19.04.2007, 14:24   /   Αναφορά
Μπράβο Γιώργη πολύ ωραίο άρθρο.Δυστυχώς δημιουργούνται πολλές παρεξηγήσεις από τα λάθη κάποιων....



ΥΓ Μη μου πεις και μένα ευχαριστώ...!! :-PPPPppppp χεχεχε
KAKOFONIKS Chat
Φθασμένος
#8604   /   14.06.2007, 11:16
Όχι ρε τότε που ανέβασα αυτό το άρθρο είχα κόλλημα με τις χρυσές νότες χοχοχοχοχοχοχοχοχοχοχοχοχο!!!

Αλλά μια και το έστειλα το σχόλιο σε ευχαριστώ μπρε 'συ Αντωνιό:-)!

renabill Chat
Φθασμένος
#8640   /   19.06.2007, 10:49   /   Αναφορά
πραγματικά πάρα πολύ καλό άρθρο.Αλλά δεν μπορώ να πιστέψω ότι οι 2 τούρκικες λέξεις δεν έχουν καμία ετοιμολογική συγγένεια κι όμως έγινε τέτοιο μπέρδεμα.Μπορεί οι λέξεις να μη μοιάζουν όσον αφορά το νόημα αλλά ίσως να είναι συγγενικές γιατί απότι ξέρω και στα ελληνικά, λέξεις βγαίνουν από εκεί που δεν το φαντάζεσαι και δεν το περιμένεις.
rWmS Chat
Σολίστ
#13609   /   07.05.2008, 00:12   /   Αναφορά
Πως γραφεις λεξικο χωρις σωστη ερευνα!

Συγχαρητηρια στον KAKOFONIKS που το ξεσκεπασε !!
georgeV Chat
Περαστική Νότα
#13625   /   07.05.2008, 15:53   /   Αναφορά
ΣΕ ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ ΠΟΛΥ! ΠΟΛΥ ΚΑΛΗ ΔΟΥΛΕΙΑ!


Σχόλια από άλλες δημοσιεύσεις