ελληνική μουσική
161 online   ·  208.862 μέλη

αρχική > e-Περιοδικό > Aρθρα

Παρουσίαση οργάνων: To κανονάκι και το σαντούρι

Δυο άγνωστα για τους περισσότερους μουσικά παραδοσιακά όργανα, είναι το κανονάκι και το σαντούρι. Δυο συγγενικά όργανα, που το καθένα όμως έχει το δικό του χαρακτηριστικό ηχόχρωμα, και κυρίως το δικό του ύφος και τη δική του προσφορά στη μουσική μας κι ίσως να είναι αυτός ο λόγος που αξίζει τον κόπο να τους κάνουμε εδώ μια σύντομη παρουσίαση...
Γράφει το μέλος Χαράλαμπος (Μπάμπης) (santourman)4 άρθρα στο MusicHeaven
Τετάρτη 17 Μαρ 2004
Δυο άγνωστα για τους περισσότερους μουσικά παραδοσιακά όργανα, είναι το κανονάκι και το σαντούρι. Δυο συγγενικά όργανα, που το καθένα όμως έχει το δικό του χαρακτηριστικό ηχόχρωμα, και κυρίως το δικό του ύφος και τη δική του προσφορά στη μουσική μας κι ίσως να είναι αυτός ο λόγος που αξίζει τον κόπο να τους κάνουμε εδώ μια σύντομη παρουσίαση.

ΚΑΝΟΝΑΚΙ

Το κανονάκι ή ψαλτήριο αποτελείται από ένα ηχείο σε σχήμα ορθογωνίου τραπεζίου, πάνω στο οποίο είναι τεντωμένες οι χορδές (από έντερο ή από πλαστική ύλη) κατά μήκος των δυο παραλλήλων πλευρών του. Στο καπάκι (δηλ. την ξύλινη επιφάνεια κάτω από τις χορδές) ανοίγονται μια ή περισσότερες τρύπες, συχνά διακοσμημένες. Στην αριστερή πλευρά βρίσκονται τα "μανταλάκια", ή μαντάλια, ένα είδος από κινητούς καβαλάρηδες, που με το ανέβασμα ή το κατέβασμά τους υψώνουν ή χαμηλώνουν το ύψος των φθόγγων κατά 1/4 του τόνου (ισούται περίπου με 2-3 μόρια ή κόμματα).
Κάθε φθόγγος μπορεί να έχει από ένα μέχρι 5-6 περίπου μανταλάκια. Το όργανο έλκει πιθανότατα το όνομά του από τον γνωστό μουσικό "Κανόνα" του Πυθαγόρα.

Το κανονάκι παίζεται κρατημένο πάνω στα πόδια του οργανοπαίκτη (όταν είναι καθιστός φυσικά), με δυο πένες ή νύχια, όπως λέγονται, που προσδένονται στους δείκτες των δυο χεριών με μεταλλικές δαχτυλήθρες. Τα νύχια, κατασκευασμένα από πλαστική ύλη, είναι τεχνητά και αποτελούν προέκταση των φυσικών νυχιών (το κανονάκι είναι νυκτό όργανο), ο εκτελεστής με αυτά τσιμπάει με μεγαλύτερη ευκολία και σταθερότητα τις χορδές, συνήθως με το αριστερό χέρι τις χαμηλές και το δεξί τις ψηλότερες.
Οι φθόγγοι αποτελούνται από τρεις χορδές ο καθένας, κουρδισμένες όλες στον ίδιο τόνο. Η μελωδική έκταση του οργάνου είναι περίπου τρεισήμισυ οκτάβες. Οι νότες βρίσκονται σε αλληλουχία μεταξύ τους, δηλ. η μια μετά την άλλη (κάτω οι χαμηλές και προς τα πάνω οι ψηλότερες) και είναι κουρδισμένες στη διατονική κλίμακα. `Ετσι ο οργανοπαίκτης έχει μπροστά του την κλίμακα της μελωδίας που παίζει. Ανάλογα πάντα με το είδος της κλίμακας ή και την βάση της μελωδίας, μπορεί να αλλάξει με τα μανταλάκια την οξύτητα των φθόγγων κατά μερικά μόρια ή κατά ένα ημιτόνιο (είτε στην αρχή του κομματιού είτε κατά τη διάρκειά του - εκεί φαίνεται και η δεξιοτεχνία του) κι έτσι μπορεί να σχηματίζει δεκάδες διαφορετικές κλίμακες. Το κανονάκι επομένως μπορεί να παίξει όλα τα διαστήματα και τις υποδιαιρέσεις του τόνου και γι'αυτό το λόγο είναι αρκετά χρήσιμο και στην εκμάθηση της Βυζαντινής Μουσικής.

Το κανονάκι παλιότερα, κυρίως στους μεσαιωνικούς χρόνους, ήταν γνωστό με την ονομασία "Ψαλτήριο". Οι αρχές του ψαλτηρίου ανιχνεύονται στον ασιατικό χώρο, πολλούς αιώνες πριν από τους αρχαιοελληνικούς κλασικούς χρόνους. Στην αρχαία Ελλάδα, από πολλούς συγγραφείς έχουμε μαρτυρίες για μουσικά όργανα πιθανόν του τύπου του ψαλτηρίου, με τις ονομασίες τρίγωνον ψαλτήριον, επιγόνειον, μάγαδις κλπ, χωρίς να υπάρχουν εικονογραφημένες μαρτυρίες. Γι'αυτό μόνο υποθέσεις έχουν γίνει έως σήμερα για τη σχέση του αρχαιοελληνικού ψαλτηρίου με το κανονάκι. Αντίθετα, στους βυζαντινούς και μεταβυζαντινούς χρόνους, τα ιστορημένα χειρόγραφα και οι τοιχογραφίες των εκκλησιών έχουν πολλές πληροφορίες για το ψαλτήριο σε σχήμα τριγώνου ή τραπεζίου, τον τρόπου με τον οποίο κρατιέται, παίζεται κλπ.

Το κανονάκι "παίζει" κυρίως στα θρακιώτικα, σε κωνσταντινουπολίτικα και μικρασιάτικα τραγούδια. Από τους πιο γνωστούς οργανοπαίκτες σήμερα είναι οι Ν. Στεφανίδης, Π. Ταμπούρης, Π. Δημητρακόπουλος, Μ. Κουτσαγγελίδης, Μ. Καρπάθιος κ.ά.


ΣΑΝΤΟΥΡΙ

Το σαντούρι, σε σχήμα ισοσκελούς τραπεζίου, έχει μεταλλικές χορδές κατά μήκος των δυο παράλληλων πλευρών του. Σε κάθε φθόγγο αντιστοιχούν 3-5 χορδές κουρδισμένες στον ίδιο τόνο. Είναι τοποθετημένο πάνω σε βάση, πάνω από τα γόνατα του οργανοπαίκτη. Πολλές φορές είναι κρεμασμένο στους ώμους, όταν στον γάμο πηγαίνουν να πάρουν τη νύφη, σε πατινάδες κλπ, (έθιμο που στις μέρες μας τείνει να εκλείψει). Παίζεται με δυο λεπτά ραβδάκια, τις μπαγκέτες, τυλιγμένα στις άκρες με βαμβάκι ή δέρμα. Οι μπαγκέτες, με το άκρο τους γυρισμένο λίγο προς τα πάνω, κρατιώνται ανάμεσα στον δείκτη και το μεσαίο δάκτυλο, με τη βοήθεια του αντίχειρα. Στο παίξιμο χρησιμοποιείται κυρίως ο καρπός του χεριού και λιγότερο τα δάκτυλα. Η ονομασία του μάλλον προέρχεται από το βυζαντινό όργανο ψαλτήρι (μιας και φαινομενικά μοιάζει με το κανονάκι), και μέσα από τους αιώνες έφτασε να ονομάζεται σαντούρι: ψαλτήρι -> σαντίρ -> σαντούρι. Κατά μια άλλη εκδοχή, η ονομασία προέρχεται από τις περσικές λέξεις "σαν ταρ" = εκατό χορδές. Σαντούρια επίσης μπορούμε να βρούμε στη Ρουμανία, καθώς και σε χώρες της Μέσης Ανατολής (Αραβία, Ιράν κλπ) αλλά διαφέρουν από λίγο εως πολύ από το ελληνικό σαντούρι.

Αρχικά το σαντούρι ήταν όργανο μελωδίας. `Επαιζε τη μελωδία μαζί με τα άλλα όργανα, ενώ παράλληλα μπορούσε να κρατήσει ένα ίσο στην τονική (βάση) ή την πέμπτη της κλίμακας. `Αλλοτε συνόδευε τη μελωδία με απλές συνηχήσεις. Με τον καιρό, και με την επίδραση της δυτικής εναρμονισμένης μελωδίας, το ίσο και οι συνηχήσεις μετατρέπονται σε συγχορδίες. Σήμερα μπορεί να παίζει τη μελωδία, είτε μόνο του είτε μαζί με τα άλλα όργανα, καθώς και να παίζει τις συγχορδίες πάνω στο ρυθμό. Η αλληλουχία των φθόγγων είναι πιο περίπλοκη σε σχέση με το κανονάκι. Ανεβαίνει κατά ημιτόνια (σε αντίθεση με το κανονάκι που ανεβαίνει σύμφωνα με την κλίμακα που πρόκειται να παίξουμε). Το σαντούρι είναι έτσι κατασκευασμένο ώστε σε κάθε μία απ'ο τις χορδές (που χωρίζονται περίπου στη μέση με τον καβαλάρη) να αντιστοιχούν δυο φθόγγοι (κυρίως διαστήματα πέμπτης, π.χ. η ΡΕ και η ΛΑ της βασικής οκτάβας είναι στην ίδια χορδή). Η μελωδική του έκταση είναι περίπου τρεισήμισυ οκτάβες (όπως και στο κανονάκι), με συνολικά 100-110 περίπου χορδές.

Η πλατιά διάδοση του σαντουριού στον ελλαδικό χώρο οφείλεται στους `Ελληνες της Μ.Ασίας που ήρθαν μετά τη μικρασιατική καταστροφή. Το σαντούρι παιζόταν βέβαια και πριν το 1922 στην ηπειρωτική και νησιώτικη Ελλάδα, σε περιορισμένη κλίμακα. Χάρη στις εκφραστικές του δυνατότητες γίνεται γρήγορα ένα από τα απαραίτητα όργανα της "κομπανίας" (κλαρίνο, βιολί, σαντούρι, λαούτο).


Το σαντούρι "παίζει" κυρίως σε μικρασιάτικα, νησιώτικα και στεριανά κομμάτια, με πιο γνωστό εκτελεστή τον Αριστείδη Μόσχο (μεγάλο δάσκαλο, που πέθανε το 2001). `Αλλοι δεξιοτέχνες του οργάνου είναι οι Τ. Διακογιώργης, Ν. Καλαϊντζής (Μπινταγιάλας), Ν.Καρατάσος, καθώς και οι νεότεροι Α. Κατσιγιάννης και Μ.Παπαδέας.

[Πολλά από τα γραφόμενα προέρχονται από την εγκυκλοπαίδεια του Φοίβου Ανωγειανάκη "Ελληνικά λαϊκά μουσικά όργανα]

Tags
Μουσικά Όργανα:βιολίΜουσική Εκπαίδευση:συγχορδίεςκλίμακες



σχόλια (11)

σχολιάστε το παραπάνω άρθρο:


Για να στείλετε σχόλιο πρέπει να είστε μέλος του MusicHeaven. Παρακαλούμε εγγραφείτε ή συνδεθείτε

Administrator
jorge Chat
Musantiquus
#473   /   17.03.2004, 12:09   /   Αναφορά
Πολύ κατανοητή και χρήσιμη παρουσίαση. Προσωπικά όχι μόνο έμαθα τις διαφορές ανάμεσα σε αυτά τα δύο όργανα, αλλά έμαθα και τι επιτέλους είναι το κανονάκι και το σαντούρι.
santourman Chat
Φθασμένος
#474   /   17.03.2004, 15:46   /   Αναφορά
Πραγματικά ελπίζω να ήταν κατανοητά όσα ανέφερα για τα δυο αυτά όργανα. Καλό είναι να ξέρουμε λίγα στοιχεία γι'αυτά, και όπως λέει κι ο Jorge, να μάθουμε τέλος πάντων τι είναι και πώς είναι αυτά τα όργανα, έστω και μόνο από τις φωτογραφίες τους!

Υπήρξε μια σκέψη να σταλεί και ηχητικό απόσπασμα. `Ισως στις επόμενες μέρες. Για όσους όμως έχετε την περιέργεια να ακούσετε τι ήχο βγάζουν τα όργανα αυτά, σας παραπέμπω για το

μεν κανονάκι, στα "Σμυρνέικα τραγούδια" (εκτέλεση Θαλασσινού) όπου τόσο στην αρχή όσο και προς το τέλος, σολάρει το κανονάκι, για το δε σαντούρι, στο "Σ' αγαπώ γιατι είσαι ωραία", το κατεξοχήν τραγούδι για σολάρισμα με σαντούρι.
kanunspell Chat
Περαστική Νότα
#833   /   29.09.2004, 00:09   /   Αναφορά
Πολύ καλή βρίσκω την παρουσίαση των δύο παραδοσιακών μας οργάνων. Απλή και κατανοητή ακόμη και για κάποιον που δε γνωρίζει και πολλά για την παραδοσιακή μουσική. Μία μικρή προσθήκη αν μου επιτρέπετε: η ονομασία "μάγαδις" οφείλεται στους "μαγάδες" που είναι τα γνωστά μας μαντάλια ή μπερντέδες. Επίσης, καλό θα ήτανε να πούμε ότι υπάρχουν δύο εντελώς διαφορετικά είδη κανονιού: το ελληνικό ή τούρκικο και το αράβικο. Αυτό που περιγράφεται στην παρουσίαση είναι το ελληνικό.
priggos Chat
Βασική Νότα
#12093   /   26.02.2008, 12:03
Μαγαδίζειν σημαίνει χτυπώ την μαγάδα. Μαγάδα ονομάζεται η χορδή η οποία είναι κουρδισμένη ένα οκτάχορδο χαμηλότερα απ' τον εκάστοτε φθόγγο που ηχεί. Το αρχαίο Ελληνικό όργανο Μάγαδις είχε ζευγάρια χορδών όπως η 3η διπλή χορδή στο σημερινό μπουζούκι (τρίχορδο). Κτυπώντας τη χορδή re, ταυτόχρονα ηχεί και το ίσον της, ένα οκτάχορδο (μια οκτάβα για τους λάτρεις της παραφωνίας) χαμηλότερα. Στη Βυζαντινή μουσική, όταν το ίσον κινείται συνεχώς ένα οκτάχορδο βαρύτερα απ' το μέλος λέγεται Μαγαδίζειν ή Μαγαδισμός στη σύγχρονη. Στη λόγια μουσική σήμερα απαντάται κυρίως στο Αραβικό ύφος, όπως για παράδειγμα, εκτελέσεις με ούτι όπου σχεδόν ταυτόχρονα με κάθε φθόγγο του μέλους, ηχεί και το ίσον του, ένα οκτάχορδο βαρύτερα.

(Προσωπική εμπειρία: Πολύ δύσκολη αυτή η τεχνική στο ούτι, ειδικά σε γρήγορα μέλη)


KITHARODOS Chat
Περαστική Νότα
#2338   /   07.06.2005, 21:29   /   Αναφορά
Είναι τρομερό.Παίζω σαντουρι και πολλά απ' οσα λες δεν τα ήξερα ούτε εγώ ποσο μάλλον οι άλλοι.Πρέπει να το έχεις ψάξει πολύ...Πραγματικά είναι άγνωστο στο στον κόσμο και άδικα.Μπράβο!Πολύ καλή δουλειά!!!
santourman Chat
Φθασμένος
#2339   /   07.06.2005, 21:52
Να κι άλλος σαντουρίστας!!!

Hastaroth Chat
Βετεράνος
#2340   /   08.06.2005, 00:11
Μάλλον σαντουρτζής έπρεπε να λέγεται..διότι το καλοκαίρι όλοι σάν-τουρίστες γινόμαστε :))))

LithiHios Chat
Βασική Νότα
#2498   /   14.07.2005, 22:32   /   Αναφορά
Auto to keimeno einai polu endiaferon giati merikoi aneggefaloi apokaloun to kanonaki tourkiko mousiko organo kai ametrites fores exw prwspathisei na tous eksigisw pws exei arxaies rizes
skopelos62 Chat
Περαστική Νότα
#2951   /   01.10.2005, 12:26
Μπορείτε να δείτε και την ιστοσελίδα

http://www.kofteros.gr

ο οποίος μάλιστα πρόσφατα κυκλοφόρησε και την πρώτη μέθοδο για το σαντούρι



ακόμη και στην ιστοσελίδα μου http://www.iera.gr/mousiki/index.htm

θα βρείτε midi αρχεία με Μυτιληνιά που παίζονται με σαντούρι (ή άλλο όργανο) και κιθάρα...

santourman Chat
Φθασμένος
#2953   /   01.10.2005, 14:17
`Οντως στην ιστοσελίδα του Δ.Κοφτερού έχει κι άλλες ενδιαφέρουσες πληροφορίες που δεν τις ήξερα. Σε ευχαριστούμε.

skopelos62 Chat
Περαστική Νότα
#2955   /   02.10.2005, 12:08
To '94 ο Κοφτερός έβγαλε το βιβλίο

Δοκίμιο για το Σαντούρι

και τώρα έχει μαζέψει το μεγαλύτερο μέρος του υλικού του

για να βγει και άλλο ένα βιβλίο με πάρα πολλές εικόνες για το σαντούρι.

Επίσης είχε βγάλει το '97 το βιβλίο CD

Μυτιληνιό Σαντούρι



Όσο για τον εαυτό μου το πολεμάω, έχω προωθήσει τη μικρή μου κόρη (11 ετών) και παίζουμε σε διάφορες εκδηλώσεις και συναυλίες

Περιστασιακά παίζω και με το Κοφτερό κιθάρα σε λίγες εκδηλώσεις Μυτιληνιών στην Αθήνα ή στη Λέσβο


To σαντούρι ήταν μαζί με το βιολί το κατεξοχήν

όργανα της Λέσβου.


Εάν δεν έχετε αγοράσει το

ΛΕΣΒΟΣ ΑΙΟΛΙΣ Τραγούδια και χοροί της Λέσβου

μπορείτε να κατεβάσετε αρκετά Μp3

http://www.cup.gr/music/cd.asp?cdID=284

τα οποία έχουν και σαντούρι



Πρόσφατα σχόλια

Αυτά τα διάβασες;